Nowe przepisy w zasiłkach i orzekaniu: co się zmienia i od kiedy?

Opublikowane 15 stycznia 2026

7 stycznia 2026 r. została podpisana ustawa wprowadzająca zmiany w przepisach regulujących zasady korzystania ze zwolnień lekarskich, kontroli ich prawidłowości oraz funkcjonowania orzecznictwa lekarskiego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Nowelizacja obejmuje zarówno kwestie związane z zasiłkami chorobowymi, jak i organizacją procesu orzekania dla celów ubezpieczeniowych oraz pozaubezpieczeniowych.

Zmiany nie wchodzą w życie jednocześnie. Ustawodawca przewidział kilka terminów obowiązywania nowych regulacji – część przepisów zacznie obowiązywać pod koniec stycznia 2026 r., kolejne w kwietniu 2026 r., a najbardziej odległe zmiany zaplanowano na 1 stycznia 2027 r. Taki rozkład czasowy sprawił, że w debacie publicznej pojawiły się niejednoznaczne interpretacje dotyczące zakresu i skutków nowelizacji.

Poniżej przedstawiamy zmiany w układzie chronologicznym, z uwzględnieniem ich faktycznego zakresu.

Zmiany obowiązujące od 27 stycznia 2026 r.

Pierwszy etap nowelizacji dotyczy przepisów regulujących kontrolę prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz zasad wystawiania zaświadczeń lekarskich. Zmiany odnoszą się do procedur kontrolnych prowadzonych przez ZUS i mają zastosowanie zarówno do zwolnień lekarskich z tytułu choroby, jak i do zwolnień związanych z opieką nad chorym członkiem rodziny.

Ustawa jednoznacznie wskazuje, że ZUS może prowadzić kontrolę takich zaświadczeń oraz zwracać się do ubezpieczonego o udzielenie wyjaśnień i informacji niezbędnych do jej przeprowadzenia. Doprecyzowano także działania możliwe do podjęcia w sytuacji stwierdzenia nieprawidłowości w wystawianiu zwolnień lekarskich, w tym możliwość przekazywania zgromadzonych dokumentów i danych właściwym samorządom zawodowym lekarzy i lekarzy dentystów.

Zmianie ulega również tryb rozpatrywania odwołań od decyzji o cofnięciu upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich. Zamiast odwołania do ministra właściwego do spraw pracy, przewidziano wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Prezesa ZUS.

Zmiany obowiązujące od 13 kwietnia 2026 r.

Kolejny etap nowelizacji dotyczy zasad wykorzystywania zwolnień lekarskich oraz kontroli ich prawidłowości. Ustawa nie zmienia podstawowej reguły, zgodnie z którą ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeżeli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową.

Zmianie ulega natomiast sposób sformułowania drugiej przesłanki utraty prawa do zasiłku. Dotychczasowe pojęcie „wykorzystywania zwolnienia w sposób niezgodny z jego celem” zostało zastąpione pojęciem „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Jednocześnie do ustawy wprowadzono definicje zarówno pracy zarobkowej, jak i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia.

Pracą zarobkową będzie każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od formy prawnej jej wykonywania, z wyjątkiem czynności incydentalnych, których podjęcie jest wymuszone istotnymi okolicznościami. Ustawa wyraźnie wskazuje, że polecenie pracodawcy nie może być uznane za taką okoliczność. Z kolei aktywność niezgodna z celem zwolnienia została określona jako działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia lub rekonwalescencji, z wyłączeniem zwykłych czynności życia codziennego.

W tym samym terminie rozszerzony zostaje katalog uprawnień kontrolnych. Kontrolerzy będą mogli ustalać tożsamość osoby kontrolowanej, wchodzić do miejsca przeprowadzania kontroli oraz pozyskiwać informacje nie tylko od ubezpieczonego, lecz także od płatnika składek i lekarza leczącego. Kontrole mogą obejmować również osoby po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.

Zmiany w orzecznictwie lekarskim ZUS

Nowelizacja wprowadza również zmiany organizacyjne w systemie orzecznictwa lekarskiego. Do wydawania orzeczeń w określonych rodzajach spraw – obok lekarzy orzeczników – dopuszczono możliwość udziału fizjoterapeutów oraz pielęgniarek i pielęgniarzy posiadających tytuł specjalisty, w zakresie ściśle określonym w ustawie.

Zróżnicowano także wymagania dotyczące kwalifikacji lekarzy orzeczników. Oprócz lekarzy posiadających tytuł specjalisty, orzeczenia będą mogli wydawać lekarze w trakcie szkolenia specjalizacyjnego lub posiadający co najmniej pięcioletni staż wykonywania zawodu. Jednocześnie utrzymano wymóg posiadania tytułu specjalisty przez lekarzy pełniących funkcje nadzorcze w strukturach orzeczniczych ZUS.

Ustawa przewiduje również możliwość wykonywania zadań orzeczniczych zarówno w ramach umowy o pracę, jak i na podstawie umów o świadczenie usług, a także wprowadza nowe zasady ustalania wynagrodzeń kadry medycznej zatrudnionej na etacie.

Zmiany planowane od 1 stycznia 2027 r.

Najpóźniej zaczną obowiązywać przepisy dotyczące wystawiania zwolnień lekarskich w systemie e-ZLA oraz zasad wydawania orzeczeń. Od 1 stycznia 2027 r. lekarz – na wniosek ubezpieczonego – nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia z każdego tytułu ubezpieczenia, jeżeli charakter pracy pozwala na jej wykonywanie mimo choroby. W takiej sytuacji ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu.

Jednocześnie w jednym akcie prawnym ujednolicono zasady i tryb wydawania orzeczeń dla różnych celów, zarówno ubezpieczeniowych, jak i pozaubezpieczeniowych. Co do zasady orzeczenia mają być wydawane jednoosobowo, z możliwością rozszerzenia składu w sprawach szczególnie złożonych. Przewidziano również możliwość przeprowadzania postępowań z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych, elektroniczną formę orzeczeń oraz maksymalny termin ich wydania wynoszący 30 dni.

Co warto wiedzieć przed wejściem przepisów w życie

Nowelizacja obejmuje szeroki zakres zagadnień, które dotyczą zarówno ubezpieczonych, jak i pracodawców oraz środowiska medycznego. Ze względu na rozłożenie zmian w czasie oraz wprowadzenie nowych definicji, kluczowe znaczenie będzie miała praktyka ich stosowania oraz sposób interpretacji przepisów przez organy kontrolne i orzecznicze.

Dla osób korzystających ze zwolnień lekarskich istotne będzie zapoznanie się z nowymi pojęciami i zasadami, zwłaszcza w kontekście aktywności podejmowanej w okresie niezdolności do pracy. Pracodawcy oraz lekarze powinni natomiast uwzględnić zmienione procedury kontrolne i orzecznicze, które będą obowiązywać etapami w latach 2026–2027.

Źródło: ZUS

Autor: Redakcja MedicalPress