Postęp w leczeniu nowotworów sprawił, że coraz więcej pacjentów ma szansę na skuteczną terapię i wieloletnie przeżycie. Jednocześnie współczesna medycyna coraz wyraźniej dostrzega wyzwanie, jakie stanowią powikłania sercowo-naczyniowe związane z leczeniem przeciwnowotworowym. Niektóre leki stosowane w chemioterapii, choć niezwykle skuteczne w zwalczaniu komórek nowotworowych, mogą jednocześnie uszkadzać mięsień sercowy. Takie działanie określa się mianem kardiotoksyczności i w części przypadków może ono prowadzić do rozwoju niewydolności serca – zarówno w trakcie terapii, jak i wiele lat po jej zakończeniu.

Jak podkreśla główna badaczka projektu, dr n. med. Anna Borowiec, problem ten stanowi dziś jedno z największych wyzwań rozwijającej się dziedziny kardioonkologii.

Kardiotoksyczność terapii onkologicznych stanowi obecnie jeden z najważniejszych problemów współczesnej kardioonkologii, ponieważ może uniemożliwić dokończenie optymalnego leczenia przeciwnowotworowego oraz negatywnie wpływać na odległe rokowanie pacjentów. Uszkodzenie mięśnia sercowego związane z chemioterapią oddziałuje więc nie tylko na jakość życia chorego, lecz także może bezpośrednio ograniczać możliwości skutecznego leczenia onkologicznego – komentuje główna badaczka dr n. med. Anna Borowiec.

Problem ten dotyczy szczególnie terapii opartych na antracyklinach. Ich skuteczność terapeutyczna jest dobrze udokumentowana, jednak równocześnie wiadomo, że wysokie dawki tych leków mogą zwiększać ryzyko uszkodzenia mięśnia serca. W praktyce oznacza to, że lekarze często muszą równoważyć skuteczność leczenia nowotworu z potencjalnym ryzykiem powikłań kardiologicznych.

Właśnie dlatego coraz większe znaczenie zyskuje rozwijająca się dziedzina medycyny, jaką jest kardioonkologia. Jej celem jest nie tylko leczenie chorób serca u pacjentów onkologicznych, ale przede wszystkim zapobieganie powikłaniom kardiologicznym związanym z terapią przeciwnowotworową. Jednym z projektów wpisujących się w ten kierunek badań jest EMPACT (EMPAgliflozin in prevention of chemotherapy-related CardioToxicity) realizowany przez Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie i finansowany przez Agencję Badań Medycznych.

Celem projektu jest sprawdzenie, czy stosowanie empagliflozyny może zmniejszyć ryzyko uszkodzenia mięśnia serca u pacjentów leczonych chemioterapią opartą na antracyklinach.

Empagliflozyna należy do grupy inhibitorów SGLT-2. Początkowo została opracowana jako lek stosowany w terapii cukrzycy typu 2, jednak w ostatnich latach wykazano, że ma również bardzo korzystny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Badania kliniczne potwierdziły jej skuteczność w leczeniu niewydolności serca oraz w zmniejszaniu ryzyka hospitalizacji i zgonów sercowo-naczyniowych.

Jak wyjaśnia dr Anna Borowiec, właśnie te właściwości sprawiły, że zespół badawczy zdecydował się sprawdzić potencjał tego leku w nowym kontekście klinicznym:

Empagliflozyna należy do inhibitorów SGLT2, które w ostatnich latach wykazały wysoką skuteczność w leczeniu i profilaktyce niewydolności serca, także u pacjentów bez cukrzycy. W licznych badaniach klinicznych udowodniono, że zmniejszają ryzyko hospitalizacji z powodu niewydolności serca oraz poprawiają funkcję lewej komory. Co szczególnie istotne w kontekście leczenia onkologicznego, mechanizmy działania empagliflozyny obejmują m.in. redukcję stresu oksydacyjnego, działanie przeciwzapalne oraz poprawę funkcji mitochondriów – procesów, które odgrywają kluczową rolę w rozwoju kardiotoksyczności wywołanej przez antracykliny – dodaje Głowna Badaczka.

Wyniki badań przedklinicznych sugerują również, że lek ten może wykazywać działanie kardioprotekcyjne, czyli chronić mięsień sercowy przed uszkodzeniem wywołanym przez chemioterapię. Projekt EMPACT ma odpowiedzieć na pytanie, czy taki efekt można potwierdzić także u pacjentów onkologicznych.

Badanie ma charakter prospektywny i randomizowany, a jego konstrukcja zakłada zastosowanie podwójnie ślepej próby oraz kontroli placebo. Oznacza to, że zarówno pacjenci, jak i lekarze prowadzący nie będą wiedzieli, kto otrzymuje lek badany, a kto placebo, co pozwala na najbardziej obiektywną ocenę skuteczności terapii.Jak podkreśla główna badaczka projektu, konstrukcja badania została zaprojektowana tak, aby możliwie najdokładniej ocenić wpływ leku na funkcję serca pacjentów.

Badanie EMPACT zaprojektowano tak, aby porównać dwie możliwie podobne grupy pacjentów leczonych onkologicznie i ocenić, czy dodanie empagliflozyny pozwala lepiej zachować funkcję serca w trakcie ekspozycji na antracykliny. Kluczowe znaczenie mają tu randomizacja, zastosowanie placebo oraz zaślepienie badania oraz ocena obiektywnych parametrów sercowych. W badaniu zastosowano szeroką, wielowymiarową ocenę kardiologiczną. W trakcie obserwacji pacjenci pozostają pod regularną opieką kardiologiczną, wykonywane są badania laboratoryjne (w tym biomarkery sercowe), badania EKG i echokardiograficzne, a także ocena jakości życia z wykorzystaniem standaryzowanych kwestionariuszy. Dodatkowo, przed rozpoczęciem leczenia oraz po roku wykonywane jest badanie rezonansu magnetycznego serca, pozwalające na dokładną ocenę funkcji mięśnia sercowego – komentuje główna badaczka dr n. med. Anna Borowiec.

Do badania włączono 220 pacjentów z rozpoznaną chorobą nowotworową, którzy zostali zakwalifikowani do leczenia antracyklinami i nie mają w wywiadzie niewydolności serca. Uczestnicy zostali losowo przydzieleni do dwóch grup: jednej przyjmującej empagliflozynę w dawce 10 mg raz dziennie i drugiej otrzymującej placebo.

Podawanie badanego leku rozpoczyna się przed pierwszą dawką chemioterapii i jest kontynuowane przez rok. Następnie pacjenci pozostają pod obserwacją przez kolejne 12 miesięcy, dzięki czemu całkowity czas monitorowania uczestników badania wyniesie dwa lata.

W tym czasie lekarze kardiolodzy regularnie oceniają funkcję serca pacjentów. W badaniu wykorzystywane są zarówno klasyczne metody diagnostyczne, jak i bardziej zaawansowane techniki obrazowania.

W trakcie obserwacji pacjenci pozostają pod regularną opieką kardiologiczną. Wykonywane są badania laboratoryjne, w tym biomarkery sercowe, badania EKG i echokardiograficzne, a także ocena jakości życia z wykorzystaniem standaryzowanych kwestionariuszy. Dodatkowo przed rozpoczęciem leczenia oraz po roku wykonywane jest badanie rezonansu magnetycznego serca, pozwalające na bardzo dokładną ocenę funkcji mięśnia sercowego  – mówi główna badaczka.

Najważniejszym celem projektu jest sprawdzenie, czy empagliflozyna może zapobiec wystąpieniu dysfunkcji skurczowej lewej komory serca. Badacze będą również analizować inne istotne zdarzenia kliniczne, takie jak zawał serca, udar mózgu czy zgony z przyczyn sercowo-naczyniowych.

Jeśli badanie EMPACT potwierdzi skuteczność empagliflozyny w profilaktyce kardiotoksyczności, jego wyniki mogą mieć bardzo istotne, wręcz przełomowe znaczenie dla codziennej praktyki klinicznej. Oznaczałoby to pojawienie się dobrze udokumentowanej i stosunkowo łatwej do wdrożenia strategii ochrony serca u pacjentów leczonych antracyklinami – komentuje główna badaczka dr n. med. Anna Borowiec.

Jak dodaje badaczka, empagliflozyna jest lekiem dobrze znanym i szeroko stosowanym w praktyce klinicznej, dlatego w przypadku potwierdzenia jej skuteczności wdrożenie takiego rozwiązania mogłoby nastąpić stosunkowo szybko.

Projekt EMPACT jest przykładem niekomercyjnego badania klinicznego, którego celem jest rozwiązanie ważnego problemu zdrowotnego i poprawa bezpieczeństwa terapii stosowanych w praktyce klinicznej.

Realizacja takich projektów jest możliwa dzięki wsparciu Agencji Badań Medycznych, która finansuje badania kliniczne odpowiadające na najważniejsze wyzwania współczesnej medycyny. Właśnie dlatego Tydzień dla Serca, obchodzony między 17 a 24 kwietnia, jest dobrym momentem, aby przypomnieć, jak ogromną rolę w rozwoju nowych metod leczenia odgrywają badania kliniczne prowadzone w polskich ośrodkach naukowych.

Źródło: ABM