Informacja o rzekomym przyznaniu pielęgniarkom prawa do wystawiania zwolnień lekarskich wywołała w ostatnich dniach duże poruszenie w środowisku medycznym i w mediach społecznościowych. Pojawiły się skrajne komentarze, od entuzjastycznych zapowiedzi „rewolucji w systemie” po krytyczne głosy o przekraczaniu kompetencji zawodowych. Tymczasem, jak jednoznacznie podkreśla Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych, nowelizacja ustawy podpisana przez Prezydenta RP nie dotyczy zwolnień lekarskich, lecz zupełnie innego obszaru orzecznictwa.

7 stycznia 2026 r. Prezydent RP podpisał ustawę o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. Wbrew obiegowym opiniom nie wprowadza ona zmian w zakresie e ZLA ani nie przyznaje pielęgniarkom uprawnień do orzekania o czasowej niezdolności do pracy. Dotyczy natomiast rozszerzenia kompetencji wybranych zawodów medycznych w obszarze orzecznictwa, w tym pielęgniarek.

Kluczowa zmiana została wprowadzona do ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej. Do art. 4 ust. 1 dodano pkt 6a, który przyznaje pielęgniarkom prawo do orzekania o niezdolności do samodzielnej egzystencji, o której mowa w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jest to kompetencja o dużym znaczeniu systemowym, ponieważ orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi podstawę do uzyskania określonych świadczeń i form wsparcia.

Ustawodawca precyzyjnie określa przesłanki wydania takiego orzeczenia. Niezdolność do samodzielnej egzystencji stwierdza się w przypadku naruszenia sprawności organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Nie jest to więc decyzja uznaniowa ani administracyjna, lecz orzeczenie oparte na stanie zdrowia pacjenta i jasno określonych kryteriach medycznych.

NRPiP podkreśla również, że nowe kompetencje nie będą realizowane w sposób dowolny. Mają być wykonywane przy zachowaniu ustawowych kwalifikacji oraz nadzoru, co ma gwarantować bezpieczeństwo pacjentów i spójność systemu orzeczniczego. Jest to istotne w kontekście obaw części środowiska, że rozszerzanie uprawnień zawodowych może prowadzić do chaosu kompetencyjnego.

Ważnym elementem komunikatu samorządu jest także kwestia terminu wejścia w życie zmian. Przepisy przyznające pielęgniarkom nowe uprawnienia zaczną obowiązywać 13 kwietnia 2026 r., czyli po upływie trzech miesięcy od ogłoszenia ustawy w Dzienniku Ustaw. Do tego czasu pielęgniarki funkcjonują w ramach dotychczasowych regulacji.

Najwięcej nieporozumień narosło wokół zwolnień lekarskich. Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych jednoznacznie dementuje doniesienia, jakoby nowelizacja dawała pielęgniarkom prawo do wystawiania e ZLA. Jak podkreśla samorząd: „Nowe regulacje stanowią rozszerzenie kompetencji zawodowych pielęgniarek w zakresie orzecznictwa, a nie w zakresie orzecznictwa czasowej niezdolności do pracy”. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie, ponieważ orzekanie o niezdolności do samodzielnej egzystencji i orzekanie o czasowej niezdolności do pracy to dwa odrębne obszary prawne i medyczne.

Jednocześnie NRPiP nie ukrywa, że temat zwolnień lekarskich pozostaje przedmiotem dalszych działań. Samorząd informuje, że podejmuje starania na rzecz umożliwienia pielęgniarkom w przyszłości wystawiania zaświadczeń o niezdolności do pracy. Nie jest to jednak element obecnie podpisanej nowelizacji, lecz potencjalny kierunek kolejnych zmian legislacyjnych.

Cała sytuacja pokazuje, jak łatwo w przestrzeni publicznej rodzą się uproszczenia i jak dużą rolę odgrywa precyzyjna komunikacja wokół zmian w ochronie zdrowia. Nowe kompetencje pielęgniarek w zakresie orzecznictwa mogą realnie wzmocnić ich rolę w systemie opieki nad pacjentami wymagającymi stałej pomocy, ale nie oznaczają przejęcia uprawnień lekarzy w obszarze zwolnień lekarskich. Rozdzielenie tych dwóch kwestii wydaje się kluczowe dla merytorycznej debaty o przyszłości zawodów medycznych w Polsce.

Źródło: NRPiP

7 stycznia 2026 r. została podpisana ustawa wprowadzająca zmiany w przepisach regulujących zasady korzystania ze zwolnień lekarskich, kontroli ich prawidłowości oraz funkcjonowania orzecznictwa lekarskiego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Nowelizacja obejmuje zarówno kwestie związane z zasiłkami chorobowymi, jak i organizacją procesu orzekania dla celów ubezpieczeniowych oraz pozaubezpieczeniowych.

Zmiany nie wchodzą w życie jednocześnie. Ustawodawca przewidział kilka terminów obowiązywania nowych regulacji – część przepisów zacznie obowiązywać pod koniec stycznia 2026 r., kolejne w kwietniu 2026 r., a najbardziej odległe zmiany zaplanowano na 1 stycznia 2027 r. Taki rozkład czasowy sprawił, że w debacie publicznej pojawiły się niejednoznaczne interpretacje dotyczące zakresu i skutków nowelizacji.

Poniżej przedstawiamy zmiany w układzie chronologicznym, z uwzględnieniem ich faktycznego zakresu.

Pierwszy etap nowelizacji dotyczy przepisów regulujących kontrolę prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz zasad wystawiania zaświadczeń lekarskich. Zmiany odnoszą się do procedur kontrolnych prowadzonych przez ZUS i mają zastosowanie zarówno do zwolnień lekarskich z tytułu choroby, jak i do zwolnień związanych z opieką nad chorym członkiem rodziny.

Ustawa jednoznacznie wskazuje, że ZUS może prowadzić kontrolę takich zaświadczeń oraz zwracać się do ubezpieczonego o udzielenie wyjaśnień i informacji niezbędnych do jej przeprowadzenia. Doprecyzowano także działania możliwe do podjęcia w sytuacji stwierdzenia nieprawidłowości w wystawianiu zwolnień lekarskich, w tym możliwość przekazywania zgromadzonych dokumentów i danych właściwym samorządom zawodowym lekarzy i lekarzy dentystów.

Zmianie ulega również tryb rozpatrywania odwołań od decyzji o cofnięciu upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich. Zamiast odwołania do ministra właściwego do spraw pracy, przewidziano wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Prezesa ZUS.

Kolejny etap nowelizacji dotyczy zasad wykorzystywania zwolnień lekarskich oraz kontroli ich prawidłowości. Ustawa nie zmienia podstawowej reguły, zgodnie z którą ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeżeli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową.

Zmianie ulega natomiast sposób sformułowania drugiej przesłanki utraty prawa do zasiłku. Dotychczasowe pojęcie „wykorzystywania zwolnienia w sposób niezgodny z jego celem” zostało zastąpione pojęciem „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Jednocześnie do ustawy wprowadzono definicje zarówno pracy zarobkowej, jak i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia.

Pracą zarobkową będzie każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od formy prawnej jej wykonywania, z wyjątkiem czynności incydentalnych, których podjęcie jest wymuszone istotnymi okolicznościami. Ustawa wyraźnie wskazuje, że polecenie pracodawcy nie może być uznane za taką okoliczność. Z kolei aktywność niezgodna z celem zwolnienia została określona jako działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia lub rekonwalescencji, z wyłączeniem zwykłych czynności życia codziennego.

W tym samym terminie rozszerzony zostaje katalog uprawnień kontrolnych. Kontrolerzy będą mogli ustalać tożsamość osoby kontrolowanej, wchodzić do miejsca przeprowadzania kontroli oraz pozyskiwać informacje nie tylko od ubezpieczonego, lecz także od płatnika składek i lekarza leczącego. Kontrole mogą obejmować również osoby po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.

Nowelizacja wprowadza również zmiany organizacyjne w systemie orzecznictwa lekarskiego. Do wydawania orzeczeń w określonych rodzajach spraw – obok lekarzy orzeczników – dopuszczono możliwość udziału fizjoterapeutów oraz pielęgniarek i pielęgniarzy posiadających tytuł specjalisty, w zakresie ściśle określonym w ustawie.

Zróżnicowano także wymagania dotyczące kwalifikacji lekarzy orzeczników. Oprócz lekarzy posiadających tytuł specjalisty, orzeczenia będą mogli wydawać lekarze w trakcie szkolenia specjalizacyjnego lub posiadający co najmniej pięcioletni staż wykonywania zawodu. Jednocześnie utrzymano wymóg posiadania tytułu specjalisty przez lekarzy pełniących funkcje nadzorcze w strukturach orzeczniczych ZUS.

Ustawa przewiduje również możliwość wykonywania zadań orzeczniczych zarówno w ramach umowy o pracę, jak i na podstawie umów o świadczenie usług, a także wprowadza nowe zasady ustalania wynagrodzeń kadry medycznej zatrudnionej na etacie.

Najpóźniej zaczną obowiązywać przepisy dotyczące wystawiania zwolnień lekarskich w systemie e-ZLA oraz zasad wydawania orzeczeń. Od 1 stycznia 2027 r. lekarz – na wniosek ubezpieczonego – nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia z każdego tytułu ubezpieczenia, jeżeli charakter pracy pozwala na jej wykonywanie mimo choroby. W takiej sytuacji ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu.

Jednocześnie w jednym akcie prawnym ujednolicono zasady i tryb wydawania orzeczeń dla różnych celów, zarówno ubezpieczeniowych, jak i pozaubezpieczeniowych. Co do zasady orzeczenia mają być wydawane jednoosobowo, z możliwością rozszerzenia składu w sprawach szczególnie złożonych. Przewidziano również możliwość przeprowadzania postępowań z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych, elektroniczną formę orzeczeń oraz maksymalny termin ich wydania wynoszący 30 dni.

Co warto wiedzieć przed wejściem przepisów w życie

Nowelizacja obejmuje szeroki zakres zagadnień, które dotyczą zarówno ubezpieczonych, jak i pracodawców oraz środowiska medycznego. Ze względu na rozłożenie zmian w czasie oraz wprowadzenie nowych definicji, kluczowe znaczenie będzie miała praktyka ich stosowania oraz sposób interpretacji przepisów przez organy kontrolne i orzecznicze.

Dla osób korzystających ze zwolnień lekarskich istotne będzie zapoznanie się z nowymi pojęciami i zasadami, zwłaszcza w kontekście aktywności podejmowanej w okresie niezdolności do pracy. Pracodawcy oraz lekarze powinni natomiast uwzględnić zmienione procedury kontrolne i orzecznicze, które będą obowiązywać etapami w latach 2026–2027.

Źródło: ZUS