Medicalpress

Blisko 1500 pacjentów objętych wsparciem i ponad 3000 konsultacji – to skala działalności Poradni Chorób Metabolicznych Narodowego Instytutu Onkologii. To także liczby, za którymi stoją indywidualne potrzeby chorych i doświadczenie zespołu, który rozwija opiekę żywieniową, współtworzy rekomendacje oraz kształci specjalistów. Okazją do dzielenia się tą wiedzą będzie kolejna edycja konferencji „Nowości i trendy w żywieniu klinicznym w onkologii”, zaplanowana na 19–20 listopada 2026 roku w NIO. W programie znalazły się najnowsze rekomendacje, sześć bloków warsztatowych i sesje poświęcone aktualnym wyzwaniom klinicznym. Dzień wcześniej odbędą się praktyczne szkolenia specjalistyczne sygnowane przez European Society for Clinical Nutrition and Metabolism – ESPEN, czyli Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu.

Doświadczenie, za którym stoją potrzeby pacjentów

Uruchomiona w kwietniu 2018 roku Poradnia Chorób Metabolicznych stała się ważnym ogniwem kompleksowej opieki onkologicznej w Instytucie. Każda z przeprowadzonych dotychczas konsultacji, to czas na ocenę stanu odżywienia, rozmowę o trudnościach i wyjaśnienie wątpliwości pacjenta. To także poszukiwanie rozwiązań możliwych do zastosowania w codziennym życiu. Eksperci opracowują indywidualne zalecenia, a podczas kolejnych wizyt monitorują efekty i dostosowują postępowanie do zmieniających się potrzeb chorego.

– Pacjent może potrzebować wsparcia żywieniowego w bardzo różnych momentach: przed rozpoczęciem leczenia, w trakcie terapii, podczas rekonwalescencji czy w opiece paliatywnej. Naszym zadaniem jest odpowiednio wcześnie rozpoznać te potrzeby i zaproponować pomoc dostosowaną do jego sytuacji. Doświadczenia codziennej pracy w NIO pokazują też, jak ważna jest współpraca specjalistów. Dlatego podczas konferencji tak duży nacisk kładziemy na praktykę – wspólną analizę przypadków, ćwiczenie umiejętności i podejmowanie decyzji, z którymi mierzymy się przy pacjencie – podkreśla dr hab. n. med. Aleksandra Kapała, prof. NIO – kierująca Kliniką Diagnostyki Onkologicznej i Medycyny Paliatywnej oraz Działem Żywienia Klinicznego NIO, przewodnicząca Komitetu Naukowego konferencji.

Codzienna praca z chorymi pozwala dostrzegać zarówno indywidualne trudności, jak i obszary wymagające uporządkowanych zasad postępowania. Dlatego ważną częścią działalności ekspertów NIO jest współtworzenie rekomendacji, które pomagają przekładać aktualną wiedzę na opiekę nad pacjentami. Podczas konferencji najnowsze rekomendacje z zakresu dietetyki w onkologii przedstawi dr Katarzyna Różycka, ekspertka NIO.

– Pacjenci często pytają, co mogą jeść, jak poradzić sobie z brakiem apetytu albo, co zrobić, gdy dotychczasowy sposób odżywiania staje się zbyt trudny. Odpowiedź wymaga uwzględnienia rodzaju leczenia, objawów i możliwości konkretnej osoby. Rekomendacje tworzą wspólną podstawę takiego postępowania: pomagają specjalistom ocenić sytuację i zaplanować kolejne kroki zgodnie z aktualną wiedzą. Ważne, aby przekładały się na odpowiednio wcześnie wdrażaną, spójną i dostosowaną do potrzeb chorego opiekę żywieniową – wyjaśnia dr Katarzyna Różycka.

Sześć warsztatów, konkretne umiejętności

Tegoroczna konferencja, poza zdobywaniem wiedzy teoretycznej, stwarza wiele możliwości praktycznej nauki. Sześć bloków warsztatowych obejmie problemy, z którymi zespoły opiekujące się pacjentami spotykają się na różnych etapach leczenia.

Podczas zajęć z żywienia pozajelitowego uczestnicy przeanalizują, jak ocenić zapotrzebowanie chorego, obliczyć podaż składników i dobrać mieszaninę do jego stanu klinicznego. Warsztaty żywienia dojelitowego umożliwią natomiast ćwiczenie zakładania PEG, czyli przezskórnej endoskopowej gastrostomii, oraz innych dostępów na modelach z wykorzystaniem żołądków świńskich. Osobny blok zostanie poświęcony doborowi doustnych preparatów odżywczych (ONS) do potrzeb konkretnego pacjenta.

Ważnym tematem dyskusji będzie również dysfagia, czyli zaburzenia połykania. Uczestnicy poznają praktyczne zastosowanie standardów IDDSI (ang. International Dysphagia Diet Standardisation Initiative, pol. Międzynarodowa Inicjatywa Standaryzacji Diety w Dysfagii) dotyczących konsystencji pokarmów i płynów oraz omówią planowanie bezpiecznego odżywiania. Warsztat z prehabilitacji i gojenia ran połączy przygotowanie żywieniowe, aktywność fizyczną i opiekę okołooperacyjną z analizą rzeczywistych przypadków. Z kolei zajęcia dotyczące probiotykoterapii pomogą uporządkować wiedzę o potencjalnych korzyściach, ograniczeniach i bezpieczeństwie jej stosowania w onkologii.

Mięśnie, metabolizm i nowe wyzwania w leczeniu

Jednym z istotnych obszarów konferencji będzie sarkopenia, czyli utrata siły i masy mięśniowej, która może ograniczać sprawność i utrudniać codzienne funkcjonowanie. Jej rozpoznawanie, współwystępowanie z otyłością oraz znaczenie dla wyników i tolerancji leczenia onkologicznego. Tematy te podejmą m.in. prof. Stanisław Kłęk, dr n. med. Agnieszka Dąbek i dr Konrad Tałasiewicz.

Zagadnienia te łączą się z kolejnym ważnym pytaniem: jak prowadzić leczenie choroby otyłościowej u osoby z rozpoznaniem nowotworu, uwzględniając ochronę mięśni i stan odżywienia? Podczas sesji poświęconej lekom stosowanym w leczeniu otyłości, działającym na receptory GLP-1/GIP, eksperci omówią, u których pacjentów onkologicznych można je zastosować oraz jak zadbać o bezpieczeństwo terapii, odpowiednie odżywienie i ochronę mięśni.

Na nowotworach przewodu pokarmowego skoncentruje się też rozbudowany panel poświęcony chirurgii. Przygotowanie do operacji, żywienie okołooperacyjne i postępowanie po zabiegach będą punktem wyjścia do rozmowy o ciągłości opieki oraz współpracy chirurgów, onkologów, dietetyków i pozostałych członków zespołu.

Rzetelna wiedza wobec nowych możliwości i fałszywych obietnic

Program konferencji obejmie także zagadnienia mikrobioty jelitowej, jej zmiany po operacjach oraz możliwości i ograniczenia przeszczepienia mikrobioty w kontekście leczenia onkologicznego. Uczestnicy przyjrzą się również zastosowaniom sztucznej inteligencji w żywieniu klinicznym – jej potencjałowi we wspomaganiu pracy specjalistów i potrzebie krytycznej oceny uzyskiwanych odpowiedzi.

Szczególne znaczenie będzie miała dezinformacja żywieniowa. Rozmowa o niesprawdzonych dietach i fałszywych obietnicach stanie się okazją do zastanowienia, jak skuteczniej docierać do pacjentów z przystępną, wiarygodną informacją. Konferencja pozwoli też poznać doświadczenia innych polskich ośrodków onkologicznych i wymienić się rozwiązaniami dotyczącymi organizacji opieki żywieniowej.

– Pacjenci szukają informacji o żywieniu, ponieważ chcą aktywnie uczestniczyć w leczeniu i zrobić dla siebie coś dobrego. Dlatego tak ważne jest, aby mogli otwarcie zapytać o dietę czy suplement, o których przeczytali w Internecie. Naszą rolą jest wysłuchać, wyjaśnić wątpliwości i pomóc odróżnić zalecenia oparte na wiedzy naukowej od obietnic bez pokrycia. Rzetelna informacja powinna dawać choremu poczucie bezpieczeństwa i wskazywać, gdzie może uzyskać pomoc dostosowaną do swoich potrzeb – mówi dr. hab n. med. Aleksandra Kapała.

Szkolenia ESPEN LLL – dodatkowa możliwość rozwoju

W dniu poprzedzającym konferencję odbędą się warsztaty praktyczne obejmujące dwa moduły programu Life Long Learning (LLL), czyli ustawicznego kształcenia w zakresie żywienia klinicznego i metabolizmu, sygnowane przez ESPEN.

Pierwszy, będzie dotyczył żywienia doustnego i dojelitowego u dorosłych. Drugi, poświęcono żywieniu pozajelitowemu. Każdy potrwa cztery godziny i zakończy się testem oraz wydaniem certyfikatu

– To niepowtarzalna możliwość uporządkowania wiedzy o wskazaniach, technikach prowadzenia żywienia, doborze preparatów, monitorowaniu i postępowaniu w przypadku powikłań – podkreśla dr hab. n .med.  Aleksandra Kapała, certyfikowany wykładowca ESPEN.

Rozwój kompetencji w służbie pacjentom

Rozwijanie wiedzy specjalistów ma bezpośredni cel: zapewnienie choremu odpowiedniej pomocy wtedy, gdy jej potrzebuje. W NIO trudności z odżywianiem można zgłosić lekarzowi prowadzącemu, który może wystawić skierowanie do Poradni Chorób Metabolicznych. Jeśli konieczna jest pilna konsultacja, lekarz podczas wizyty w Instytucie może skierować pacjenta do gabinetu dietetycznego w trybie „na cito”, aby otrzymał wsparcie jeszcze tego samego dnia.

Źródło: NIO

Czy rehabilitacja może przypominać grę? Naukowcy z Katedry Medycyny Rodzinnej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu sprawdzili, jak na sprawność seniorów wpływa trening, w którym tradycyjne ćwiczenia połączono z interaktywnymi grami ruchowymi. Po sześciu tygodniach zaobserwowali poprawę wybranych parametrów sprawności fizycznej. Szczególnie interesujące okazały się efekty u osób zagrożonych rozwojem zespołu kruchości. Wyniki badania UMW nabierają szczególnego znaczenia w kontekście obchodzonego 1 października Międzynarodowego Dnia Osób Starszych, który zwraca uwagę m.in. na zdrowie, samodzielność i jakość życia seniorów.

Starzenie nie musi oznaczać zespołu kruchości. Frailty, czyli zespół kruchości, to stan zmniejszonej rezerwy organizmu, który sprawia, że starszy człowiek staje się bardziej podatny na skutki chorób i innych obciążeń. Wiąże się m.in. ze zwiększonym ryzykiem pogorszenia sprawności, upadków i utraty samodzielności. Co ważne, kruchość nie pojawia się z dnia na dzień. Wcześniej może wystąpić stan określany jako pre-frailty – moment, w którym pierwsze oznaki osłabienia są już widoczne, ale pełny zespół kruchości jeszcze się nie rozwinął. To właśnie ten etap szczególnie interesuje naukowców poszukujących sposobów na jak najdłuższe zachowanie sprawności seniorów.

Rehabilitacja zamieniona w grę

Jednym z ważnych elementów przeciwdziałania utracie sprawności jest odpowiednio dobrana aktywność fizyczna, obejmująca m.in. ćwiczenia wzmacniające mięśnie, równowagę i elastyczność. Wyzwaniem bywa jednak utrzymanie regularności ćwiczeń przez dłuższy czas.

I tu pojawia się exergaming. Pod tą nazwą kryją się interaktywne gry ruchowe, w których ruch ciała służy do sterowania tym, co dzieje się na ekranie. Zamiast wykonywać kolejne powtórzenia wyłącznie według instrukcji, ćwiczący ma do wykonania konkretne zadanie i na bieżąco widzi efekty swoich ruchów.

W badaniu UMW wykorzystano platformę rehabilitacyjną ActivLife oraz czujnik Kinect śledzący ruchy uczestnika. Seniorzy ćwiczyli w pozycji stojącej, a ruchami ciała sterowali przebiegiem terapeutycznych gier. Platforma zapewniała im przy tym dodatkową stabilizację dzięki uprzęży wyposażonej w siedzisko.

Sześć tygodni treningu

W badaniu uczestniczyło 111 osób w wieku od 65 do 89 lat. Naukowcy ocenili, czy uczestnicy byli sprawni, znajdowali się w stanie pre-frailty, czy rozwinął się już u nich pełnoobjawowy zespół kruchości. Po sześciu tygodniach treningu średni wynik w skali kruchości nieznacznie, ale istotnie statystycznie się poprawił. Pozytywne zmiany zaobserwowano również w konkretnych obszarach sprawności.

U osób w stanie pre-frailty poprawiły się wyniki testów oceniających siłę mięśni, chód i wytrzymałość oraz równowagę. W grupach pre-frail i frail zmniejszyło się również ryzyko upadków oceniane za pomocą testu Tinetti.

– Przeprowadzone badania wykazały także, że exergaming wpływa korzystnie nie tylko na parametry sprawności funkcjonalnej, ale również istotnie poprawia funkcje poznawcze, w tym pamięć, nastrój i jakość życia seniorów – podkreśla główna autorka badania, dr hab. Maria Bujnowska-Fedak z Katedry Medycyny Rodzinnej UMW, która łączy pracę naukową z praktyką lekarza rodzinnego. – Exergaming okazał się najbardziej skuteczny w grupie pacjentów z wczesnym zespołem kruchości (pre-frailty). Grupa ta również ćwiczyła znacznie chętniej, a seniorzy istotnie rzadziej rezygnowali z ćwiczeń z powodów zdrowotnych lub logistycznych, m.in. potrzeby wsparcia rodziny w dotarciu na zajęcia. To właśnie obiecujące wyniki osób znajdujących się pomiędzy pełną sprawnością a zespołem kruchości zwracają naszą szczególną uwagę. Rodzą pytanie, czy jest to moment, w którym odpowiednio dobrana aktywność może mieć szczególne znaczenie dla dalszego funkcjonowania seniora.

Technologia zamiast tradycyjnych ćwiczeń?

Niekoniecznie. Exergaming nie zmienia podstawowej zasady: najważniejszy pozostaje ruch. Technologia może natomiast zmienić sposób, w jaki ćwiczenia są wykonywane – i sprawić, że trening stanie się bardziej angażujący.

Gra stawia przed ćwiczącym kolejne zadania, dostarcza mu informacji zwrotnej i pozwala obserwować efekty własnych działań. Może to mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy barierą dla regularnej aktywności stają się monotonia, spadek motywacji czy obawa przed utratą równowagi i urazem.

– Na podstawie tego badania nie można jeszcze powiedzieć, że trening z ActivLife jest skuteczniejszy od tradycyjnych ćwiczeń – dodaje dr hab. Maria Bujnowska-Fedak, prof. UMW. – Uczestników nie porównywano z formalną grupą kontrolną, która realizowałaby inny program lub nie korzystała z platformy. Wiadomo natomiast, że po sześciu tygodniach treningu poprawiła się większość ocenianych parametrów funkcjonalnych, funkcje poznawcze i jakość życia seniorów.

Dla naukowców i lekarzy to punkt wyjścia do kolejnych pytań: jak wykorzystać nowe technologie, by zachęcać osoby starsze do ruchu, jak długo utrzymują się uzyskane efekty i którzy seniorzy mogą skorzystać z takiej formy treningu najbardziej. Badania będą kontynuowane.

– W starzejącym się społeczeństwie potrzebujemy nie tylko skutecznych, ale także atrakcyjnych i angażujących sposobów pomagania seniorom w utrzymaniu sprawności – podsumowuje dr hab. Maria Bujnowska-Fedak, prof. UMW. –. Być może właśnie w tym tkwi jeden z największych potencjałów exergamingu. Aktywność ruchowa połączona z grą może być przy tym czymś więcej niż tylko formą rehabilitacji. Może stać się również okazją do spotkania i wspólnego spędzania czasu. Wyobraźmy sobie seniora, który zamiast ćwiczyć samotnie przed ekranem, zaprasza do wspólnej gry wnuczkę lub wnuka. Dla jednej osoby jest to sposób na ruch i trening pamięci czy równowagi, dla drugiej – zabawa, a dla obu – okazja do bycia razem. Być może przyszłość exergamingu to więc nie tylko połączenie ruchu z technologią, ale także połączenie pokoleń.

Wrocławskie badanie wpisuje się w szerszy światowy trend poszukiwania nowych sposobów wspierania sprawności osób starszych. Coraz większe zainteresowanie naukowców budzą rozwiązania, które łączą ruch z jednoczesnym angażowaniem pamięci, uwagi i koordynacji. Szczególnie istotna jest przy tym wczesna interwencja – zanim osłabienie zacznie prowadzić do trwałej utraty sprawności i samodzielności.

Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie Scientific Reports: „The ActivLife exergame rehabilitation program improves functional abilities in pre-frail and frail older adults: a clinical trial”, Maria Magdalena Bujnowska-Fedak, Mateusz Sobieski, Aleksandra Fedak i Joanna Waligóra, Scientific Reports, vol. 16, Article number: 12637 (2026).

Źródło: inf pras

Starzenie się społeczeństwa wymaga od systemu ochrony zdrowia zmiany podejścia. Profilaktyka powinna zaczynać się, zanim pojawią się pierwsze problemy zdrowotne, a jej celem ma być jak najdłuższe zachowanie sprawności i niezależności osób starszych oraz przewlekle chorych – uznali eksperci podczas dyskusji o roli żywienia, aktywności fizycznej i społecznej w zachowaniu samodzielności seniorów.

Takiego podejścia oczekują również sami Polacy. Z przedstawionego na konferencji badania Maison & Partners na zlecenie Fresenius Kabi Polska wynika, że 80 proc. respondentów uważa, iż zapobieganie utracie sprawności należy rozpoczynać odpowiednio wcześnie, zaś 83 proc. wskazuje utratę samodzielności jako jedno z największych wyzwań związanych ze starzeniem.

Eksperci podczas dyskusji podkreślili, że w starzejącym się społeczeństwie celem opieki nie może być jedynie leczenie chorób, ale również jak najdłuższe zachowanie sprawności i niezależności.

Beata Małecka-Libera, senator RP i przewodnicząca senackiej komisji zdrowia, zauważyła, że seniorzy nie są jednorodną grupą. „Potrzeby aktywnej osoby po sześćdziesiątce mogą znacząco różnić się od potrzeb 80- czy 90-latka” – wskazała.

Jej zdaniem nowa generacja osób starszych chce żyć na własnych warunkach, tymczasem wciąż brakuje różnorodnych form zatrudnienia, mieszkalnictwa i profilaktyki odpowiadających jej potrzebom. Polityczka zapowiedziała prace nad ustawą, wprowadzającą m.in. koordynatorów dla osób starszych i podkreśliła znaczenie edukacji zdrowotnej oraz partnerskiego traktowania seniorów.

Według prof. dr hab. n. med. Krzysztofa J. Filipiaka, rektora Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, jednym z największych, a zarazem słabo rozpoznawanych zagrożeń jest sarkopenia – postępująca utrata masy i siły mięśniowej.

Ekspert zwrócił uwagę, powołując się na badania, że aż 79 proc. Polaków nigdy nie spotkało się z tym pojęciem, a tylko 4 proc. deklaruje, że wie, co ono oznacza. Tymczasem 15 proc. badanych ocenia, że większość seniorów w ich otoczeniu ma duże trudności z poruszaniem się i codziennymi czynnościami.

Według prof. Filipiaka sarkopenia i szerzej zespół kruchości należą do tzw. geriatrycznych olbrzymów. Starzenie się społeczeństwa oznacza zatem konieczność przygotowania całego systemu.

„W tym sensie wszyscy stajemy się w pewnym stopniu geriatrami – niezależnie od specjalizacji musimy rozumieć potrzeby starszego pacjenta, jego wielochorobowość, ryzyko utraty sprawności oraz znaczenie właściwego odżywienia” – powiedział.

Dodał, że szczególna rola przypadnie lekarzom POZ, którzy powinni wcześnie rozpoznawać ryzyko utraty sprawności i problemy ze stanem odżywienia.

Prof. dr hab. n. med. Jacek Sobocki, kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej i Żywienia Klinicznego CMKP w SPSK im. prof. W. Orłowskiego CMKP oraz wiceprezes Towarzystwa Chirurgów Polskich, wyjaśnił, że sarkopenia wiąże się przede wszystkim z niedostateczną podażą białka i zbyt małą aktywnością.

„W chorobie przewlekłej zapotrzebowanie na białko wzrasta, a pogorszenie stanu odżywienia prowadzi do utraty mięśni. Dla mnie istotą operacji chirurgicznej nie jest wycięcie, a wyleczenie” – zaznaczył, wskazując na znaczenie prehabilitacji.

Wyjaśnił, że obejmuje ona poprawę odżywiania, zwiększenie aktywności, wsparcie psychiczne i rezygnację z nałogów przed operacją, chemioterapią lub innym ciężkim leczeniem. „Pozwala skrócić terapię, zwiększyć jej efektywność i ograniczyć ryzyko powikłań” – dodał.

Według specjalisty utratę mięśni można zauważyć w codziennych sytuacjach: gdy coraz trudniej wstać z krzesła, wejść po schodach, dojść do sklepu czy przynieść zakupy.

„Takim wskaźnikiem może być też zjawisko, że nie jestem w stanie przynieść zakupów ze sklepu albo ograniczam ilość zakupów” – zauważył prof. Sobocki.

Jego zdaniem takich zmian nie należy automatycznie przypisywać starzeniu. „Niedożywienia i sarkopenii nie powinno się traktować jako nieuniknionej konsekwencji wieku lub choroby. Potrzebna jest za to wczesna ocena lekarska, interwencja żywieniowa i ruch dostosowany do możliwości pacjenta” – zalecił specjalista.

Agnieszka Dolna z Fundacji Onkologicznej Alivia podkreśliła, że szczególnie istotne jest to w przypadku osób przewlekle chorych i pacjentów onkologicznych.

Wskazała, że pacjenci często nie wiedzą o znaczeniu rehabilitacji, prehabilitacji i właściwego żywienia przed leczeniem, w jego trakcie oraz po zakończeniu terapii.

„Ważne, aby pacjent i jego bliscy mieli świadomość, że pogorszenie stanu odżywienia wymaga reakcji” – podkreśliła Agnieszka Dolna.

Dodała, że odpowiednio wcześnie przekazana wiedza o wsparciu żywieniowym może mieć realny wpływ na jakość życia i możliwość pozostania we własnym środowisku.

Dr Anna Zmarzły, kierownik Ośrodka Żywienia Klinicznego, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu, Wydział Medyczny Politechniki Wrocławskiej, przypomniała, że niedożywienie może dotyczyć także osób z nadwagą i otyłością.

„Każda niezamierzona utrata masy ciała tworzy ryzyko żywieniowe. Jeżeli jest tego więcej niż 10 proc. w krótkim okresie, to już mamy niedożywienie. A jest ono chorobą ogólnoustrojową, wpływającą m.in. na mózg, układ krążenia, przewód pokarmowy, mięśnie, kości i skórę. Do tego pogarsza przebieg innych schorzeń, wydłuża hospitalizację i zwiększa ryzyko zakażeń, niegojących się ran, reoperacji oraz szeregu innych powikłań” – wyjaśniła.

Zwróciła uwagę na aspekt ekonomiczny, przywołując publikacje wskazujące, że leczenie konsekwencji niedożywienia w krajach rozwiniętych pochłania od 7 do 14 proc. nakładów na ochronę zdrowia.

„Nam się opłaca leczyć niedożywienie na etapie rozpoznania ryzyka żywieniowego” – podkreśliła dr Zmarzły.

Dodała, że bez właściwego wsparcia żywieniowego trudniej też odbudowywać mięśnie nawet przy rehabilitacji, dlatego żywienie powinno być integralną częścią profilaktyki, terapii i powrotu do sprawności.

Dr Anna Zmarzły, podobnie jak pozostali uczestnicy dyskusji, zgodziła się, że samodzielność seniora należy chronić, zanim zacznie jej brakować. Odpowiednie żywienie, ruch, kontakty społeczne, profilaktyka, wczesne wykrywanie niedożywienia i sarkopenii oraz właściwa opieka medyczna wzajemnie się uzupełniają.

Eksperci podkreślili, że celem jest przede wszystkim możliwie długie życie w sprawności i na własnych warunkach.

Źródło: PAP MediaRoom