Medicalpress

Pomoc osobom z cukrzycą typu 2 w rzucaniu palenia powinna obejmować nie tylko leczenie uzależnienia, ale też kontrolę glikemii, masy ciała i stosowanych leków – zaleca międzynarodowy zespół 35 ekspertów. Pierwszą autorką zaleceń jest badaczka PAN, dr hab. n. med. Magdalena Walicka.

Rzucenie palenia zmniejsza ryzyko powikłań cukrzycy typu 2, m.in. zawału serca, udaru niedokrwiennego mózgu i nefropatii cukrzycowej, czyli uszkodzenia nerek. Jednak w pierwszych tygodniach abstynencji mogą wystąpić przejściowe zmiany metaboliczne wymagające uwagi lekarza.

Dlatego pomoc w rzucaniu palenia nie powinna ograniczać się do jednorazowej porady, lecz stanowić część leczenia cukrzycy – przekonują autorzy międzynarodowych zaleceń opublikowanych w „Diabetes Research and Clinical Practice”. Dokument opracowała grupa DiaSmokeFree, skupiająca 35 ekspertów z 13 krajów, w tym naukowców z Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. Mirosława Mossakowskiego PAN w Warszawie. Pierwszą autorką publikacji jest dr hab. n. med. Magdalena Walicka.

To pierwszy międzynarodowy konsensus poświęcony szczegółowo zaprzestaniu palenia przez osoby z cukrzycą typu 2.

Nauka w Polsce: Jak duża jest skala palenia tytoniu wśród osób z cukrzycą typu 2? Czy mamy dane dotyczące Polski?

Magdalena Walicka: Palenie tytoniu u osób z cukrzycą typu 2 stanowi poważne wyzwanie kliniczne. W ostatnich 30 latach w populacji ogólnej odsetek palaczy wyraźnie się zmniejszył – z 23,2 do 17,3 proc., podczas gdy wśród osób z cukrzycą spadł jedynie z 16,8 do 15,4 proc. Wynika to z analizy autorstwa Fan i wsp. (2013), opartej na danych amerykańskiego systemu monitorowania czynników ryzyka behawioralnego BRFSS (Behavioral Risk Factor Surveillance System). Badanie to oceniało wieloletnie trendy dotyczące częstości palenia tytoniu i prób rzucenia nałogu wśród dorosłych mieszkańców USA z rozpoznaną cukrzycą oraz bez niej. Częstość palenia różni się również w zależności od płci – wśród mężczyzn z cukrzycą wynosi średnio 37,1 proc., a wśród kobiet 7,5 proc. Pacjenci z cukrzycą palą też więcej papierosów, a ich metabolizm nikotyny jest o 40–42 proc. szybszy, co nasila uzależnienie biologiczne i utrudnia zerwanie z nałogiem.

Jeśli chodzi o Polskę, nie dysponujemy aktualnymi, ogólnopolskimi danymi dotyczącymi częstości palenia wśród osób z cukrzycą typu 2. Szacuje się natomiast, że w całej dorosłej populacji Polski pali około 6,9–7,6 mln osób.

Problemem jest również ograniczony dostęp do profesjonalnego wsparcia. W jednym z badań przeprowadzonych w podstawowej opiece zdrowotnej zaledwie 33,7 proc. osób palących otrzymało od lekarza poradę dotyczącą zaprzestania palenia, choć 68,4 proc. zapytano o palenie. Nie mamy natomiast dokładnych danych o tym, ilu pacjentów z cukrzycą korzysta z poradni antynikotynowych lub farmakoterapii wspomagającej rzucanie palenia.

Nauka w Polsce: Co dzieje się w organizmie osoby z cukrzycą typu 2 po zaprzestaniu palenia?

M.W.: Przede wszystkim ustaje narażenie na toksyczne produkty spalania tytoniu, które przyczyniają się do stresu oksydacyjnego, uszkodzenia naczyń i przewlekłego stanu zapalnego. Sprzyja to poprawie funkcjonowania układu krążenia i może korzystnie wpływać na metabolizm.

Nauka w Polsce: Czy rzucenie palenia może przejściowo utrudnić kontrolowanie cukrzycy?

M.W.: W pierwszych tygodniach mogą wystąpić przejściowe trudności w kontrolowaniu glikemii – jej większa zmienność lub podwyższone stężenie glukozy we krwi. Może to wynikać ze zwiększonego apetytu, przyrostu masy ciała, zmian aktywności fizycznej i stresu związanego z odstawieniem nikotyny.

W badaniach retrospektywnych u osób utrzymujących abstynencję przez co najmniej rok obserwowano średni wzrost HbA1c o 0,21 punktu procentowego i przyrost masy ciała o około 4,7 kg. Nie powinno to jednak zniechęcać do rzucenia palenia, ponieważ długofalowe korzyści zdrowotne przeważają nad przejściowymi trudnościami metabolicznymi.

Nauka w Polsce: Czy zaprzestanie palenia wpływa również na działanie przyjmowanych leków?

M.W.: Po zaprzestaniu palenia mogą zmieniać się stężenia niektórych leków w organizmie. Składniki dymu tytoniowego wpływają bowiem na aktywność enzymów odpowiedzialnych za ich metabolizm. Gdy ekspozycja na dym ustaje, działanie tych enzymów stopniowo się zmienia.

Dlatego w pierwszych tygodniach warto częściej kontrolować glikemię, masę ciała i ciśnienie tętnicze. U części pacjentów konieczna może być modyfikacja leczenia, ale decyzja powinna zawsze wynikać z indywidualnej oceny klinicznej.

Nauka w Polsce: Które leki wymagają szczególnej uwagi?

M.W.: Przede wszystkim leki przeciwcukrzycowe, których metabolizm zmienia się po zaprzestaniu palenia – m.in. flozyny, pioglitazon, metformina, linagliptyna. Szczególnej uwagi wymagają pacjenci przyjmujący je w terapii łączonej z insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika. Zmiana ich metabolizmu może bowiem nasilić efekt hipoglikemizujący i wywołać niedocukrzenie. Nie oznacza to, że u wszystkich pacjentów należy automatycznie zmieniać dawki. Konieczne jest monitorowanie ich stanu i dostosowywanie leczenia do rzeczywistych potrzeb.

Nauka w Polsce: Dlaczego wareniklina jest lekiem pierwszego wyboru w zaleceniach DiaSmokeFree?

M.W.: Wynika to zarówno z jej skuteczności, jak i dostępności badań klinicznych przeprowadzonych bezpośrednio wśród osób z cukrzycą typu 2. Wareniklina zmniejsza głód nikotynowy i objawy odstawienia, a jednocześnie ogranicza satysfakcję z palenia papierosów.

W jednym z badań po roku abstynencję utrzymywało 18,7 proc. pacjentów stosujących wareniklinę wobec 5,3 proc. w grupie placebo. Badania wskazują również na korzystny profil bezpieczeństwa metabolicznego i sercowo-naczyniowego tego leku.

W przypadku nikotynowej terapii zastępczej i bupropionu dane dotyczące skuteczności bezpośrednio u osób z cukrzycą są bardziej ograniczone.

Nauka w Polsce: Co nowe zalecenia zmieniają w praktyce polskiego diabetologa i lekarza POZ?

M.W.: Zalecenia DiaSmokeFree oznaczają zmianę podejścia do leczenia uzależnienia od tytoniu. Zamiast jednorazowej porady proponują zaplanowany proces obejmujący ocenę uzależnienia, rozmowę motywującą, farmakoterapię, wsparcie behawioralne i regularne kontrole, m.in. w drugim i czwartym tygodniu po zaprzestaniu palenia.

Nauka w Polsce: Jakie są największe bariery we wdrażaniu tych zaleceń w Polsce?

M.W.: W Polsce największą barierą jest niedostępność preferowanych leków. Wareniklina od lat nie jest dostępna na polskim rynku, a dostęp do bupropionu zarejestrowanego w leczeniu uzależnienia od nikotyny jest skrajnie ograniczony. Lekarze muszą więc korzystać z nikotynowej terapii zastępczej lub cytyzyny, dla której brakuje badań przeprowadzonych bezpośrednio u osób z cukrzycą typu 2.

Problemem są również koszty, ponieważ preparaty wspomagające rzucanie palenia nie podlegają refundacji, oraz niedostatecznie rozwinięta sieć poradni antynikotynowych, do których można kierować pacjentów. Dochodzą do tego krótki czas wizyt, brak sprawnych systemów kierowania do specjalistów i niewystarczające przygotowanie personelu.

Mimo tych ograniczeń można już teraz wdrożyć podstawowy standard: pytać pacjenta o palenie podczas każdej wizyty, proponować konkretną formę pomocy, wyznaczać termin kontroli i informować o możliwości skorzystania z Telefonicznej Poradni Pomocy Palącym.

Nauka w Polsce: Jak autorzy zaleceń oceniają rolę e-papierosów i innych produktów nikotynowych?

M.W.: Przede wszystkim należy jasno podkreślić, że tradycyjne papierosy, podgrzewacze tytoniu, e-papierosy i woreczki nikotynowe są szkodliwe dla zdrowia. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te produkty wiążą się z takim samym poziomem ryzyka.

Autorzy DiaSmokeFree nie rekomendują e-papierosów jako standardowej metody leczenia uzależnienia od tytoniu u osób z cukrzycą typu 2. Brakuje bowiem wystarczających długoterminowych badań dotyczących ich wpływu na zdrowie w tej grupie pacjentów.

Nauka w Polsce: W jakich sytuacjach dopuszcza się zatem strategię redukcji szkód, czyli ograniczania negatywnych skutków zdrowotnych palenia, gdy całkowite zerwanie z nałogiem nie jest na razie możliwe?

M.W.: Autorzy zaleceń dopuszczają rozważenie e-papierosów w ramach indywidualnej strategii redukcji szkód u pacjentów, którzy nie są w stanie lub nie chcą zaprzestać palenia za pomocą metod o udowodnionej skuteczności albo wielokrotnie wracają do nałogu. Takie rozwiązanie traktowane jest jako pomostowe (czyli przejściowy etap na drodze do całkowitego zaprzestania palenia, a docelowo także używania e-papierosów – przyp. red. Nauki w Polsce), a nie równoważne z całkowitym zaprzestaniem palenia.

Badania w populacji ogólnej wskazują, że e-papierosy z nikotyną mogą zwiększać szanse na zaprzestanie palenia w porównaniu z nikotynową terapią zastępczą. Nie wiemy jednak, jaki jest ich długoterminowy wpływ na parametry metaboliczne i powikłania cukrzycy.

Całkowite zaprzestanie palenia pozostaje nadrzędnym celem leczenia.

Nauka w Polsce: Jaką rolę w leczeniu uzależnienia od tytoniu u osób z cukrzycą powinni odgrywać psycholodzy i terapeuci uzależnień?

M.W.: Ich rola jest bardzo ważna, ponieważ leczenie uzależnienia nie sprowadza się do przepisania leku. Psycholodzy i terapeuci pomagają rozpoznawać bariery w rzucaniu palenia, takie jak lęk przed przyrostem masy ciała, stres czy obawa przed nawrotem. Mogą prowadzić interwencje oparte na wywiadzie motywującym i terapii poznawczo-behawioralnej.

W jednym z badań przytoczonych w konsensusie tylko 13,3 proc. diabetologów uważało się za w pełni kompetentnych do wspierania pacjentów w rzucaniu palenia. Dlatego potrzebna jest współpraca lekarzy, psychologów, terapeutów uzależnień, pielęgniarek i edukatorów diabetologicznych.

Lekarz może inicjować leczenie i nadzorować farmakoterapię, a odpowiednio przeszkoleni specjaliści prowadzić wsparcie behawioralne. Zaleca się co najmniej trzy sesje trwające ponad 20 minut, najlepiej połączone z farmakoterapią. W Polsce część tych zadań mogłyby przejąć pielęgniarki i edukatorzy diabetologiczni.

Dziękuję za rozmowę.

Źródło: Nauka w Polsce

Tysiące miniaturowych modeli nowotworów, stworzonych z komórek pobranych od pacjenta, mają umożliwić jednoczesne testowanie wielu leków i ich kombinacji. Nad technologią, która w przyszłości może przyspieszyć dobór terapii przeciwnowotworowej, pracują naukowcy z Instytutu Chemii Fizycznej PAN.

Opracowywane przez nich rozwiązanie, nazwane WellBioprints, pozwala tworzyć tysiące mikroskopijnych struktur zawierających żywe ludzkie komórki. Każdą z nich można poddać działaniu innego leku, a następnie obserwować ich reakcję na leczenie. Celem jest opracowanie metody, która pozwoli w krótkim czasie porównywać skuteczność wielu terapii, również na materiale pobranym bezpośrednio od konkretnego chorego.

Jak wyjaśnili badacze w przesłanym PAP komunikacie, jednym z problemów współczesnej onkologii jest to, że leki, które w warunkach laboratoryjnych miały odpowiednią skuteczność, u prawdziwych pacjentów nie zawsze przynoszą oczekiwane rezultaty. Wynika to z ograniczeń modeli badawczych – nowotwór nie jest bowiem wyłącznie skupiskiem nieprawidłowych komórek. W organizmie, w przeciwieństwie do prostych hodowli na szalce, otacza go środowisko złożone z innych komórek i struktur, które mogą wpływać na rozwój choroby i chronić guz przed działaniem leków.

– Możemy mieć związek, który świetnie niszczy pojedynczą komórkę nowotworową, ale u pacjenta sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana. Guz tworzy własne środowisko, korzysta z otaczających go komórek, niejednokrotnie je „przeprogramowując” tak, aby chroniły go przed terapią. Jeśli model laboratoryjny tego nie odtwarza, łatwo przecenić skuteczność potencjalnego leku – wytłumaczył cytowany w komunikacie dr hab. Jan Guzowski, kierownik zespołu badawczego.

Podstawą WellBioprints są mikroskopijne krople o średnicy ok. 200 mikrometrów, czyli 0,2 milimetra. W każdej z nich naukowcy umieszczają żywe komórki oraz specjalny biomateriał przypominający żel. W odpowiednich warunkach komórki zaczynają się organizować i współpracować, tworząc miniaturowe struktury, które odtwarzają wybrane właściwości ludzkich tkanek.

Każda kropla pełni funkcję osobnego, mikroskopijnego naczynia laboratoryjnego – mikrobioreaktora – w którym można przeprowadzić niezależny eksperyment.

Badacze opracowali również sposób umieszczania kropli w określonych miejscach na przezroczystym podłożu. Jak wytłumaczyli, gdyby zostawić je swobodnie pływające w cieczy, szybko wymieszałyby się ze sobą i po pewnym czasie nie byłoby wiadomo, która została poddana jakiemu eksperymentowi. Dzięki odpowiedniemu unieruchomieniu pozostają odrębne i można przez wiele dni obserwować pod mikroskopem, jak znajdujące się w nich komórki reagują na podawane substancje.

Jednym z głównych celów projektu jest wykorzystanie tej metody w medycynie spersonalizowanej. Pacjenci z tym samym rodzajem nowotworu mogą bowiem bardzo różnie reagować na identyczne leczenie. Wynika to m.in. z biologicznych i genetycznych różnic między guzami.

WellBioprints ma w przyszłości umożliwiać tworzenie tysięcy miniaturowych modeli guza z komórek pobranych od konkretnej osoby podczas biopsji, a następnie jednoczesne testowanie na nich dziesiątek lub setek leków i ich kombinacji.

– Lekarz często musi wybrać kolejną terapię, mając w praktyce bardzo ograniczoną wiedzę na temat możliwej reakcji danego pacjenta na konkretny lek lub kombinację kilku leków. W odpowiedzi na ten problem chcielibyśmy doprowadzić do sytuacji, w której z komórek pacjenta można stworzyć kompletny panel lekowy i sprawdzić, który wariant leczenia daje najlepszy efekt terapeutyczny. Zamiast zgadywać wyłącznie na podstawie statystyk klinicznych, można byłoby bezpośrednio sprawdzić reakcje komórek konkretnego pacjenta – zaznaczył dr Guzowski.

Naukowcy chcieliby, aby cały proces zajmował około tygodnia. To znacznie krótszy czas niż w przypadku niektórych eksperymentalnych metod, w których komórki nowotworowe pobrane od chorego wszczepia się zwierzętom, a następnie bada działanie leków, co trwa miesiącami. W przypadku zaawansowanej choroby wynik często uzyskuje się zbyt późno.

Opracowywane w IChF PAN rozwiązanie może również znaleźć zastosowanie na wcześniejszym etapie, czyli w badaniach nad nowymi lekami. Chodzi tu zwłaszcza o immunoterapie, które wykorzystują układ odpornościowy do zwalczania nowotworów. Jego reakcje u pacjentów nie zawsze można bowiem dobrze przewidzieć na podstawie doświadczeń na zwierzętach.

W tym celu zespół planuje tworzyć modele zawierające ludzkie komórki odpornościowe. Pozwoliłoby to badać nie tylko skuteczność potencjalnych terapii, ale również ryzyko wystąpienia niepożądanych reakcji.

– Nie zakładamy, że z dnia na dzień wszystkie badania na zwierzętach staną się niepotrzebne. Możemy jednak stopniowo ograniczać ich wykorzystanie tam, gdzie wiemy, że model zwierzęcy jest mało miarodajny – podkreślił naukowiec.

Reakcje miniaturowych guzów na leczenie można oceniać na różne sposoby. Najprostszym jest obserwowanie, czy rosną, czy zmniejszają się pod wpływem podanego leku. Oprócz tego badacze wykorzystują mikroskopię fluorescencyjną oraz analizują obecność określonych białek i aktywność komórek.

W przyszłości chcą również badać aktywność poszczególnych genów. Pozwoliłoby to dokładniej ustalić, jakie procesy zachodzą w komórkach pod wpływem terapii i dlaczego niektóre leki działają u jednych pacjentów, a u innych są nieskuteczne.

Technologia WellBioprints jest rozwijana w ramach programu PRIME Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, finansowanego z Funduszy Europejskich dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG). Oprócz dr. Guzowskiego w projekcie uczestniczą dr Ronald Terrazas Mallea oraz dr Kenji Shoji Sanchez.

Źródło: Nauka w Polsce

Polscy naukowcy powołali we Wrocławiu Polskie Towarzystwo Glejowe – Polish Glia Network. Główne cele to tworzenie platformy bezpośrednich spotkań i wymiany doświadczeń, ułatwienie wspólnych inicjatyw naukowych w kraju i wzrost roli polskich badaczy gleju na arenie międzynarodowej.

Komórki glejowe współdecydują o tym, jak działa mózg. Zapewniają neuronom wsparcie energetyczne, chronią włókna nerwowe i regulują komunikację między komórkami, wpływają również na pamięć i sposób, w jaki mózg reaguje na stres. Dlatego poznanie gleju może pomóc wyjaśnić mechanizmy oraz wskazać nowe cele terapeutyczne chorób neurodegeneracyjnych i zaburzeń psychicznych. To właśnie wokół tych pytań polscy naukowcy budują Polish Glia Network – napisali twórcy stowarzyszenia.

– Polska dołącza do krajów, w których regionalne sieci badaczy gleju już powstały, takich jak Niemcy, Francja, Hiszpania czy Wielka Brytania. Nasza inicjatywa pomoże nam w wymianie doświadczeń ze środowiskiem międzynarodowym oraz pozwoli włączyć się w struktury europejskie, które w ostatnim czasie bardzo mocno się rozwijają – powiedział dr Michał Ślęzak z Centrum P4Health w Łukasiewicz – PORT, gospodarza założycielskiego spotkania.

Jedną z ważnych inicjatyw jest projekt COST EU-Glia, finansowany przez Komisję Europejską, którego inauguracja miała miejsce w tym miesiącu, w Brukseli.

– Projekt ten, obejmujący przedstawicieli większości krajów Europy, ma na celu wsparcie badań gleju przez nawiązywanie nowych kontaktów badawczych, wspólne inicjatywy i podnoszenie świadomości społecznej znaczenia badań mózgu – dodał dr Ślęzak.

Przygotowania do powołania Polskiego Towarzystwa Glejowego odbyły się pod koniec września br. z inicjatywy Centrum Doskonałości P4Health w instytucie Łukasiewicz – PORT we Wrocławiu i Warsaw Glia Community, towarzystwa powstałego przed dwoma laty. Powołano na nim 9-osobowy zarząd Polish Glia Network, który zajmie się budowaniem struktury stowarzyszenia o charakterze ogólnopolskim.

Gośćmi spotkania byli prof. Joao Relvas z Uniwersytetu w Porto, Sekretarz Generalny Międzynarodowej Organizacji Badań Mózgu (IBRO) i członek zarządu Fundacji Network Glia, oraz prof. Kerstin Lenk z Politechniki w Grazu, liderka projektu COST EU-Glia.

Wśród założycieli ogólnopolskiego stowarzyszenia znaleźli się przedstawiciele: Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Politechniki Wrocławskiej, Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN, Instytut Podstaw Informatyki PAN, Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, Instytutu Farmakologii im. J. Maja PAN, Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, SGGW oraz Sieci Badawczej Łukasiewicz – PORT. (PAP)

Źródło: Nauka w Polsce