Medicalpress

W dniach 18-24 listopada po raz kolejny obchodzony jest World Antimicrobial Resistance Awareness Week (WAAW), czyli Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach. Celem tej globalnej kampanii jest zwiększenie świadomości i zrozumienia zjawiska AMR (ang. antimicrobial resistance) oraz promowanie działań na rzecz przeciwdziałania powstawaniu i rozprzestrzenianiu się infekcji wywołanych przez drobnoustroje oporne na leki. Równie istotne przesłanie tej inicjatywy dotyczy racjonalnego stosowania antybiotyków, leków przeciwwirusowych, przeciwgrzybiczych i przeciwpasożytniczych. Tegoroczne hasło kampanii brzmi: „Jedno zdrowie, wspólne działanie: przeciwdziałajmy oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe już teraz” (ang. One Health, one action: Prevent AMR now).

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR) za jedno z globalnych zagrożeń dla zdrowia i rozwoju. Zjawisko to występuje, gdy bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty przestają reagować na leki stosowane w leczeniu wywoływanych przez nie zakażeń, co zwiększa ryzyko ich rozprzestrzeniania się, ciężkiego przebiegu choroby i zgonu.

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe stanowi globalne wyzwanie dla zdrowia i gospodarki

AMR ogranicza możliwości leczenia, zwiększa ryzyko powikłań, m.in. po zabiegach chirurgicznych, a także obciąża systemy ochrony zdrowia, prowadząc do dłuższych hospitalizacji i wyższych kosztów opieki. Problem wykracza jednak poza medycynę – wpływa również na zdrowie zwierząt i roślin, produktywność rolnictwa oraz bezpieczeństwo żywnościowe.

Skala wyzwania rośnie: według WHO w 2023 r. około jedna na sześć potwierdzonych laboratoryjnie infekcji bakteryjnych na świecie była oporna na antybiotyki. Konsekwencje AMR są odczuwalne także w gospodarce. Przy obecnym poziomie działań roczne koszty leczenia zakażeń bakteryjnych opornych na leki mogą do 2035 r. sięgnąć 412 mld dolarów, a dodatkowe straty wynikające ze spadku produktywności – 443 mld dolarów rocznie.

Rozwój i rozprzestrzenianie się opornych drobnoustrojów napędzają przede wszystkim niewłaściwe i nadmierne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych. Sytuację pogarszają także ograniczony dostęp do odpowiednich szczepionek, badań diagnostycznych i leków oraz niewielka liczba nowych preparatów opracowywanych w ramach badań i rozwoju.

Mikrobiota a antybiotykoterapia: ważna rola edukacji medycznej

Środki przeciwdrobnoustrojowe obejmują różne grupy leków, w tym antybiotyki, które stosuje się w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Choć odgrywają one kluczową rolę w zwalczaniu infekcji, ich stosowanie może wpływać również na mikrobiotę, czyli złożony ekosystem mikroorganizmów zamieszkujących ludzkie ciało. Jej prawidłowa równowaga wspiera odporność, metabolizm i funkcjonowanie układu nerwowego. Nadmierne lub niewłaściwe stosowanie antybiotyków może zaburzać ten ekosystem, prowadząc do tzw. dysbiozy, która wiąże się m.in. ze zwiększoną podatnością na niektóre infekcje oraz zaburzeniami metabolicznymi.

Z najnowszego raportu International Microbiota Observatory 2026wynika, że 71% badanych ma świadomość, że antybiotyki mogą wpływać na mikrobiom. Wiedza ta nie zawsze idzie jednak w parze z odpowiednią edukacją ze strony personelu medycznego. Tylko 25% respondentów deklaruje, że podczas ostatniego przepisywania antybiotyku otrzymało od lekarza komplet informacji na temat możliwych konsekwencji dla mikrobiomu oraz sposobów ograniczania niekorzystnych skutków antybiotykoterapii. Zaledwie 39% badanych poinformowano o tym, że antybiotyki mogą zaburzać równowagę mikrobiomu, a 36% otrzymało wskazówki, jak ograniczyć ich niekorzystny wpływ. Wyniki te wskazują na potrzebę wzmocnienia edukacji pacjentów, która powinna obejmować nie tylko zasady przyjmowania leków, lecz także wyjaśnienie, dlaczego antybiotyki należy stosować wyłącznie zgodnie ze wskazaniami i zaleceniami specjalisty.

Podczas leczenia chorób bakteryjnych antybiotyki są często niezbędne, jednak należy pamiętać, że ich działanie nie ogranicza się wyłącznie do zwalczania drobnoustrojów wywołujących zakażenie. Mogą wpływać również na mikroorganizmy tworzące mikrobiotę, a tym samym zaburzać jej naturalną równowagę. Dlatego tak istotne jest, aby pacjenci rozumieli, dlaczego antybiotyki należy stosować wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza. Jednocześnie do obowiązków personelu medycznego powinno należeć jasne wyjaśnienie zasad terapii, a także uświadomienie pacjentom, jak antybiotykoterapia może oddziaływać na mikrobiotę i dlaczego warto o nią dbać – komentuje prof. dr hab. n. med. Jakub Fichna, członek Rady Naukowej Biocodex Microbiota Foundation.

O Fundacji i Instytucie Biocodex Microbiota

Fundacja i Instytut Biocodex Microbiota to organizacje non-profit, których misją jest szerzenie wiedzy o mikrobiocie człowieka i jej znaczeniu dla zdrowia. Instytut organizuje projekty edukacyjne, kampanie społeczne i inicjatywy naukowe, wspierające odpowiedzialne stosowanie antybiotyków. Poprzez popularyzację badań, szkolenia i działania medialne, Instytut zachęca do refleksji nad wpływem leków na mikrobiom, promując jednocześnie podejście One Health i globalną solidarność w walce z opornością.

Misją Biocodex Microbiota Foundation jest odkrywanie nowych perspektyw i rozwiązań dla zdrowia ludzkiego poprzez badanie złożonych interakcji między mikrobiotą a organizmem człowieka.

Fundacja i Instytut Biocodex Microbiota aktywnie wspierają działania WHO w zakresie walki z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe, realizując projekty edukacyjne skierowane zarówno do środowiska medycznego, jak i społeczeństwa.

Źródło: inf pras

Ograniczenie spożycia produktów pochodzenia zwierzęcego może zmniejszać ryzyko chorób przewlekłych i niektórych zakażeń, presję na środowisko i użycie antybiotyków w hodowli. Dlatego dieta powinna stać się ważniejszym elementem międzynarodowej koncepcji One Health – przekonują polscy naukowcy.

Autorzy z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu (UMP) przedstawili swoją argumentację na łamach „Frontiers in Environmental Science”.

One Health, czyli Jedno Zdrowie, to koncepcja, która zaczęła się formować na początku XXI w., a dziś rozwijają ją wspólnie Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP) oraz Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt (WOAH).

Opiera się na założeniu, że zdrowie ludzi jest ściśle związane ze zdrowiem zwierząt i stanem środowiska, dlatego problemy takie jak choroby odzwierzęce, oporność drobnoustrojów na leki czy degradacja ekosystemów powinny być rozpatrywane łącznie.

Do tej pory właśnie te zagadnienia znajdowały się w centrum koncepcji. Zdaniem polskich naukowców zbyt mało uwagi poświęcano temu, co je łączy, czyli produkcji żywności.

– W naszej pracy proponujemy włączenie w ramy One Health diety roślinnej, bo może ona jednocześnie realizować niemal wszystkie jej cele: wspierać zdrowie ludzi i dobrostan zwierząt oraz ograniczać antybiotykooporność, ryzyko chorób odzwierzęcych i presję na środowisko – wyjaśniła w rozmowie z PAP Anna Choręziak ze Szkoły Doktorskiej UMP, główna autorka publikacji.

Jak dodała, nie chodzi jedynie o znany od dawna związek diety z chorobami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą i otyłością. Zależności zaczynają się bowiem już na etapie produkcji żywności.

Na przykład w hodowlach przemysłowych wiele zwierząt przebywa na niewielkiej przestrzeni. – Lochy czy kury przetrzymywane są w tak ciasnych klatkach, że nie mogą się obrócić. Przewlekły stres, złe warunki i liczne rany mogą osłabiać ich odporność, przez co stają się bardziej podatne na zakażenia – wyjaśniła Anna Choręziak.

Ryzyko rozprzestrzeniania zakażeń zwiększa też kontakt pracowników z dużą liczbą zwierząt, przenoszenie drobnoustrojów między hodowlą a środowiskiem przez dzikie ptaki, gryzonie i owady oraz transport zwierząt na duże odległości. Jak zaznaczyli badacze z UMP, o skali problemu świadczy fakt, że ok. 75 proc. chorób zakaźnych człowieka, które pojawiły się w ostatnich dekadach, ma pochodzenie odzwierzęce.

Z intensywną produkcją zwierzęcą wiąże się też duże zużycie antybiotyków. Według danych przytaczanych przez autorów odpowiada ona za niemal trzy czwarte ich globalnego wykorzystania i sprzyja powstawaniu antybiotykooporności.

Kolejną kwestią jest to, że produkcja mięsa ma ogromny wpływ na klimat oraz zasoby ziemi i wody. Najbardziej widocznym przykładem jest czerwone mięso. – Średni ślad wodny produkcji kilograma wołowiny to ok. 15,4 tys. litrów, a kilograma soczewicy tylko 1,25 tys. litrów – powiedziała badaczka.

Zmniejszenie zapotrzebowania na mięso mogłoby też ograniczyć presję na wycinkę lasów i degradację innych ekosystemów naturalnych. Obecnie ponad 75 proc. światowej produkcji soi przeznacza się na paszę dla zwierząt, podczas gdy jedynie ok. 6 proc. trafia bezpośrednio na nasze talerze. Ograniczenie hodowli zwierząt zmniejszyłoby więc zapotrzebowanie zarówno na grunty wykorzystywane jako pastwiska, jak i na tereny przeznaczane pod uprawę roślin paszowych. Autorka zwróciła też uwagę na duży ślad węglowy hodowli przeżuwaczy, związany m.in. z emisją metanu podczas trawienia. Nieco niższe są emisje z produkcji jaj, nabiału i wieprzowiny, jednak nadal pozostają wyższe niż w przypadku strączków i innych produktów roślinnych.

– Z kolei kury należą do najliczniej hodowanych zwierząt na świecie, dlatego ich łączny wpływ środowiskowy także pozostaje bardzo duży. I nie należy pomijać ryb – tu presja dotyczy ekosystemów wodnych, wykorzystania paszy w akwakulturze oraz ryzyka rozprzestrzeniania się chorób – przypomniała.

Jak podkreśliła, nie oznacza to, że jedynym rozwiązaniem jest przejście całego społeczeństwa na weganizm.

– Nie ma takiej konieczności. Dla części osób dieta wegańska może być dobrym wyborem. Ważne by była prawidłowo zbilansowana, wtedy może być stosowana różnym wieku i na różnych etapach życia, w tym przez kobiety w ciąży i karmiące, dzieci, osoby starsze czy sportowców. Jednak równie ważnym kierunkiem jest po prostu ograniczanie spożycia produktów odzwierzęcych i zwiększanie udziału żywności roślinnej w diecie – powiedziała.

– Światowe rekomendacje mówią, że spożycie 300-600 g mięsa tygodniowo jest wystarczające, tymczasem w Europie zjadamy go nawet 1,5 kg, czyli 2,5 razy więcej. A badania wskazują, że zmniejszenie o połowę udziału produktów odzwierzęcych w diecie może ograniczyć związane z nią emisje gazów cieplarnianych o 30-50 proc. – dodała.

Taka zmiana przynosi korzyści również zdrowiu, kluczowe jest jednak, czym zastępujemy mięso, nabiał i jaja. Udowodniono, że dobrze skomponowane diety roślinne obniżają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i niektórych nowotworów, a także sprzyjają utrzymaniu prawidłowej masy ciała, ciśnienia tętniczego, stężenia glukozy i profilu lipidowego.

Sama etykieta „roślinny” nie gwarantuje jednak, że produkt jest zdrowy. Podstawą jadłospisu powinny być rośliny strączkowe, warzywa, owoce, pełne ziarna, orzechy i nasiona, a także odpowiednie zbilansowanie witamin B12 i D, wapnia, żelaza, jodu, cynku i kwasów omega-3.

– Jeśli naszym głównym wyborem będą bezmięsne produkty wysokoprzetworzone albo po prostu wykluczymy odzwierzęce źródła białka i nie zastąpimy ich odpowiednimi źródłami roślinnymi, nie będzie to zdrowa ani zbilansowana dieta – wytłumaczyła badaczka.

Poza tym, jak dodała, trzeba mieć świadomość, że żywność roślinna także może prowadzić do wylesiania, nadmiernego zużywania wody i utraty bioróżnorodności. Ostateczny efekt zależy bowiem nie tylko od rodzaju produktu, ale też miejsca i sposobu jego wytwarzania.

Dlatego autorzy nie chcą przerzucać całej odpowiedzialności za zmianę systemu żywnościowego na konsumentów. Uważają, że potrzebne są zmiany w oficjalnych zaleceniach żywieniowych i żywieniu zbiorowym, edukacja, wsparcie rolników w produkcji roślin wysokobiałkowych oraz inwestycje w nowe źródła białka i technologie, w tym mięso hodowane komórkowo.

Zmiany te nie muszą wyglądać tak samo w każdym kraju. Powinny uwzględniać lokalną produkcję żywności, jej ceny, dostępność oraz tradycje kulinarne.

– Najważniejsza zmiana polega na tym, by przestać traktować sposób żywienia wyłącznie jako prywatną sprawę konsumenta. Jeżeli system żywnościowy wpływa jednocześnie na choroby przewlekłe i zakaźne, antybiotykooporność, klimat, wodę, bioróżnorodność oraz dobrostan zwierząt, to polityka żywieniowa staje się także polityką zdrowotną – podsumował współautor pracy prof. Piotr Rzymski.

Źródło: Nauka w Polsce