Medicalpress

Polskie Towarzystwo Lipidologiczne opublikowało nowe wytyczne diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych na 2026 rok. Dokument, przygotowany we współpracy z 14 innymi towarzystwami naukowymi, wprowadza istotne zmiany w podejściu do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego i wyboru terapii. Eksperci wskazują trzy równorzędne cele leczenia, podkreślają znaczenie lipoproteiny(a) i zalecają wcześniejsze stosowanie terapii skojarzonej u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów. Za tymi zmianami stoi potrzeba skuteczniejszego zapobiegania zawałom serca, udarom mózgu i innym powikłaniom miażdżycy.

Zaburzenia lipidowe należą do najczęściej występujących problemów zdrowotnych w Polsce, a jednocześnie przez długi czas mogą nie powodować żadnych zauważalnych dolegliwości. Pacjent z podwyższonym stężeniem cholesterolu może czuć się dobrze, pozostawać aktywny zawodowo i nie mieć świadomości, że w jego tętnicach stopniowo rozwija się miażdżyca. Niekiedy pierwszym wyraźnym sygnałem problemu staje się dopiero zawał serca lub udar mózgu.

Skala zjawiska jest ogromna. Według danych przywoływanych przez ekspertów Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego nieprawidłowe stężenia lipidów mogą dotyczyć nawet 60–70 proc. dorosłych Polaków. Problemem pozostaje nie tylko niewystarczająca wykrywalność zaburzeń, ale również nieskuteczne osiąganie celów terapeutycznych u osób, które już otrzymują leczenie.

Nowe wytyczne diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych PTL 2026 są odpowiedzią na te wyzwania. Dokument powstał przy udziale 15 towarzystw naukowych i uwzględnia najnowszą wiedzę dotyczącą profilaktyki, diagnostyki oraz farmakoterapii. W porównaniu z poprzednimi zaleceniami znacznie szerzej omawia postępowanie w różnych grupach pacjentów, w tym u osób z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, schorzeniami wątroby czy chorobami nowotworowymi.

Jedną z najważniejszych zmian jest odejście od oceny skuteczności leczenia wyłącznie na podstawie stężenia cholesterolu LDL. Chociaż pozostaje on podstawowym parametrem wykorzystywanym w diagnostyce i monitorowaniu terapii, nowe wytyczne wskazują na trzy równorzędne cele terapeutyczne: LDL-C, cholesterol nie-HDL oraz apolipoproteinę B, określaną jako apoB.

Standardowy lipidogram dostarcza ważnych informacji, ale nie zawsze w pełni odzwierciedla liczbę i charakter cząstek lipoprotein odpowiedzialnych za rozwój miażdżycy. Cholesterol nie-HDL obejmuje cholesterol transportowany przez wszystkie lipoproteiny o potencjale miażdżycorodnym. Z kolei apoB jest białkiem obecnym w cząstkach lipoprotein aterogennych, dlatego jego oznaczenie pozwala lepiej ocenić ich liczbę.

Rozbieżności między stężeniem LDL-C a apoB mogą mieć szczególne znaczenie u pacjentów z otyłością, cukrzycą, insulinoopornością czy podwyższonym stężeniem triglicerydów. U takich osób wynik LDL-C nie zawsze oddaje pełne obciążenie organizmu cząstkami sprzyjającymi rozwojowi miażdżycy. Uwzględnienie dodatkowych parametrów może więc pomóc w dokładniejszej ocenie ryzyka i skuteczności leczenia.

Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien automatycznie wykonywać wszystkie dostępne badania. Ich dobór musi uwzględniać sytuację kliniczną, kategorię ryzyka sercowo-naczyniowego oraz to, czy uzyskany wynik rzeczywiście wpłynie na dalsze postępowanie.

Istotne miejsce w nowych zaleceniach zajmuje również lipoproteina(a), czyli Lp(a). Jest to cząstka o właściwościach miażdżycorodnych, której podwyższone stężenie stanowi niezależny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. W przeciwieństwie do wielu innych parametrów lipidowych jej stężenie jest w dużej mierze uwarunkowane genetycznie.

Z tego powodu osoba prowadząca zdrowy tryb życia, utrzymująca prawidłową masę ciała i niemająca istotnych nieprawidłowości w standardowym lipidogramie nadal może mieć podwyższone ryzyko sercowo-naczyniowe związane z wysokim stężeniem Lp(a). Problem jest szczególnie istotny w rodzinach, w których zawały serca lub udary mózgu występowały w młodym wieku.

Eksperci od kilku lat zwracają uwagę na potrzebę szerszego wykorzystania oznaczeń Lp(a), w tym wykonania takiego badania przynajmniej raz w dorosłym życiu. Wynik może dostarczyć informacji, których nie da się uzyskać na podstawie samego cholesterolu LDL, a u wybranych pacjentów uzasadniać bardziej intensywne postępowanie profilaktyczne.

Kolejnym ważnym kierunkiem zmian jest wcześniejsze rozpoczynanie skutecznej farmakoterapii. Tradycyjny model leczenia często zakładał stopniowe zwiększanie dawki jednego leku, a dopiero w przypadku nieosiągnięcia odpowiedniego stężenia cholesterolu dołączanie kolejnych preparatów. Taka strategia może jednak oznaczać, że pacjent przez wiele miesięcy pozostaje poza celem terapeutycznym.

Nowe wytyczne mocniej akcentują możliwość natychmiastowego zastosowania terapii skojarzonej u pacjentów, u których jest to uzasadnione poziomem ryzyka i koniecznym zakresem redukcji stężenia lipidów. Podstawą leczenia pozostają statyny, ale coraz większe znaczenie ma ich łączenie z ezetymibem, a w określonych sytuacjach również z innymi lekami hipolipemizującymi.

Wytyczne zwracają również uwagę na ryzyko rezydualne, czyli zagrożenie sercowo-naczyniowe utrzymujące się pomimo zastosowanego leczenia i osiągnięcia części celów terapeutycznych. Może ono wynikać między innymi z podwyższonego stężenia triglicerydów, lipoproteiny(a), zaburzeń metabolicznych czy współistniejącego stanu zapalnego.

Wśród zagadnień omawianych w nowych wytycznych znalazły się również szczególne grupy pacjentów. Dotyczy to między innymi dzieci z zaburzeniami lipidowymi, osób z hipercholesterolemią rodzinną, pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, schorzeniami wątroby oraz osób poddawanych leczeniu onkologicznemu.

Rozwój farmakoterapii nie zmniejsza znaczenia metod niefarmakologicznych. Odpowiednio zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna, ograniczenie spożycia alkoholu, zaprzestanie palenia tytoniu i utrzymywanie prawidłowej masy ciała pozostają podstawowymi elementami profilaktyki sercowo-naczyniowej. W przypadku pacjentów wymagających leków powinny jednak uzupełniać farmakoterapię, a nie zastępować ją wbrew wskazaniom medycznym.

Największym wyzwaniem może okazać się przeniesienie nowych zaleceń do codziennej praktyki. Nawet najbardziej szczegółowe wytyczne nie poprawią wyników leczenia, jeśli pacjenci nie będą wykonywać badań, lekarze nie będą mieli możliwości odpowiednio szybko intensyfikować terapii, a osoby już leczone nie będą regularnie kontrolować osiąganych wartości lipidowych.

Szczególna odpowiedzialność spoczywa na podstawowej opiece zdrowotnej. To właśnie lekarze rodzinni mają możliwość wczesnego wykrywania zaburzeń lipidowych, identyfikowania osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym i monitorowania długoterminowego leczenia. W wielu przypadkach skuteczna interwencja może rozpocząć się jeszcze zanim pacjent trafi do poradni kardiologicznej.

Nowe wytyczne PTL 2026 pokazują, że współczesne leczenie zaburzeń lipidowych staje się coraz bardziej precyzyjne i zindywidualizowane. Sama informacja o podwyższonym cholesterolu nie wystarcza już do pełnej oceny zagrożenia. Liczy się rodzaj zaburzeń, obecność dodatkowych czynników ryzyka, charakterystyka pacjenta oraz czas potrzebny do osiągnięcia odpowiedniego efektu terapeutycznego.

Źródło: PTL

Czy kolejki, które znamy ze szpitali i poradni specjalistycznych pojawią się także w podstawowej opiece zdrowotnej? To ryzyko staje się coraz bardziej konkretne. NFZ nakłada limity na świadczenia, część wykonanych badań i opieki koordynowanej nadal czeka na rozliczenie, a nowe zasady jakości przewidują możliwość obniżania finansowania placówek. Porozumienie Zielonogórskie rozpoczyna kampanię #POZbezBarier żeby pokazać, co te decyzje oznaczają dla społeczności lokalnych.

W ostatnich latach podstawowa opieka zdrowotna dostała nowe możliwości by stać się stabilnym fundamentem systemu ochrony zdrowia w Polsce. Pacjent może wykonać w swojej przychodni więcej badań a w ramach opieki koordynowanej skorzystać z dodatkowej diagnostyki i konsultacji specjalistycznych. Szczególne znaczenie ma to dla osób z chorobami przewlekłymi, które wymagają regularnych badań i kontroli.

Podstawowa opieka limitowana

Problem pojawia się wtedy, gdy potrzeby pacjentów są większe niż budżet przyznany placówce przez NFZ. Fundusz określa kwoty na badania i opiekę koordynowaną a od przychodni oczekuje rozłożenia ich na kolejne miesiące. Pacjent nadal potrzebuje badania, ale po wykorzystaniu dostępnych środków jego wykonanie może zostać przesunięte. W ten sposób limit zaczyna tworzyć kolejkę.

„Opieka koordynowana miała skrócić pacjentowi drogę do diagnostyki i specjalisty. Tymczasem NFZ wyznacza placówkom określony budżet i oczekuje, że wystarczy on na cały rok. Jeśli potrzeby pacjentów są większe, przychodnia staje przed wyborem: wykonać potrzebne badania ponad limit, nie wiedząc, czy NFZ za nie zapłaci, albo przesunąć je w czasie. A to oznacza kolejkę. Choroba przecież nie poczeka, aż pojawią się pieniądze na kolejne świadczenia” – mówi Joanna Zabielska-Cieciuch, specjalistka medycyny rodzinnej, ekspertka Federacji Porozumienie Zielonogórskiegórskie.

Świadczenia wykonane – niezapłacone

Druga bariera to zapłata za świadczenia, które już zostały wykonane. W pierwszym półroczu 2026 roku placówki POZ wykonały świadczenia opieki koordynowanej o wartości 511,4 mln zł. 63,2 mln zł pozostawało niezapłacone. Do tego dochodziło 15,7 mln zł za badania diagnostyczne w POZ. Łącznie to blisko 79 mln zł za opiekę, którą pacjenci już otrzymali.

„Nie chodzi o pieniądze dla przychodni, ale o to, czy będziemy mogli dalej zapewniać pacjentom badania, konsultacje i diagnostykę blisko domu. Nie można rozwijać opieki a jednocześnie pozostawiać placówki bez zapłaty za prawidłowo wykonane świadczenia” – podkreśla Tomasz Zieliński, wiceprezes Porozumienia Zielonogórskiego.

NFZ stawia na sankcje

Kolejną barierą mogą być nowe zasady oceny jakości w POZ. Porozumienie Zielonogórskie popiera mierzenie jakości i porównywanie wyników placówek. Problemem nie są więc same wskaźniki, ale sposób w jaki NFZ chce powiązać je z finansowaniem. Nieosiągnięcie określonego poziomu części wskaźników może skutkować obniżeniem stawki otrzymywanej przez placówkę na opiekę nad wszystkimi pacjentami.

Zdaniem Federacji kierunek powinien być odwrotny, zgodny z obowiązującym prawem: jakość należy mierzyć a dobre wyniki premiować. Takie podejście zachęca placówki do poprawy opieki zamiast ograniczać ich budżet, z którego finansowane są świadczenia dla pacjentów.

„Jeśli chcemy poprawiać jakość, premiujmy dobre wyniki. Wskaźniki powinny pomagać poprawiać opiekę, a nie prowadzić do obniżania finansowania z powodów, na które lekarz czy przychodnia nie mają wpływu” – przekonuje Tomasz Zieliński, specjalista medycyny rodzinnej, wiceprezes Federacji Porozumienie Zielonogórskie.

W centrum zdrowia społeczeństwa

Dlatego Porozumienie Zielonogórskie rozpoczyna kampanię „Podstawowa opieka zdrowotna bez barier”. Federacja będzie pokazywać konkretne przykłady z regionów i konsekwencje obecnych zasad dla pacjentów. Postulaty są proste: zapłata za wykonaną opiekę, finansowanie, które nie prowadzi do kolejek, oraz premiowanie jakości zamiast obniżania finansowania.

Bo jeśli podstawowa opieka zdrowotna ma przejmować coraz więcej zadań, być stabilnym fundamentem systemu, to bariery należy usuwać a nie tworzyć kolejne. Każda bariera dla podstawowej opieki zdrowotnej jest barierą dla zdrowia społeczeństwa.

Źródło: inf pras

Jeszcze kilka lat temu ścieżka pacjenta wyglądała podobnie niemal w całej Polsce – wizyta u lekarza rodzinnego, skierowanie do specjalisty, kolejne badania i często wielomiesięczne oczekiwanie na dalszą diagnostykę. Dziś coraz więcej placówek podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) działa w modelu opieki koordynowanej (POZ-OK), który ma prowadzić pacjenta przez cały proces leczenia, angażując lekarza POZ, specjalistów, dietetyków oraz koordynatorów. To jedna z największych zmian organizacyjnych polskiego systemu ochrony zdrowia od lat.

Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) na początku 2026 roku POZ-OK realizowało blisko 3 tys. placówek POZ, obejmując ponad 21 mln pacjentów, czyli około 61 proc. osób zapisanych do podstawowej opieki zdrowotnej. Model ten pozwala lekarzowi POZ zlecać szerszy zakres badań diagnostycznych, konsultować pacjenta ze specjalistami oraz planować jego leczenie w sposób bardziej kompleksowy.

– W dotychczasowym modelu pacjent po wizycie u lekarza rodzinnego otrzymywał skierowanie, co wiązało się z samodzielnym szukaniem poradni i długim oczekiwaniem na wizytę u specjalisty. W POZ-OK lekarz POZ zyskuje uprawnienia do zlecania szerszego pakietu badań diagnostycznych i samodzielnego konsultowania wyników z lekarzami specjalistami (np. kardiologiem czy endokrynologiem) –– wyjaśnia dr Robert Mordaka, lekarz specjalista zdrowia publicznego i współtwórca Doctor Robert – asystenta profilaktyki.

– Całym procesem, w tym umawianiem badań i obiegiem informacji, zarządza dedykowany koordynator, a leczenie opiera się na Indywidualnym Planie Opieki Medycznej (IPOM). Jest to przełomowa zmiana, ponieważ system odchodzi od rozproszonego leczenia pojedynczych epizodów chorobowych na rzecz ciągłego i kompleksowego zarządzania zdrowiem pacjenta w jednej placówce – podkreśla dr Kamil Trambowicz, specjalista chorób wewnętrznych.

Europa od lat stawia na koordynację

Polska nie jest wyjątkiem. W wielu krajach europejskich rozwój POZ-OK stał się odpowiedzią na starzenie się społeczeństw oraz rosnącą liczbę osób cierpiących na choroby przewlekłe.

Europejskie Biuro WHO (World Health Organization, Światowa Organizacja Zdrowia) definiuje opiekę koordynowaną jako sposób organizacji świadczeń obejmujący diagnozowanie, leczenie, rehabilitację, opiekę i promocję zdrowia. Jej celem jest nie tylko poprawa jakości leczenia, ale również zapewnienie ciągłości opieki oraz lepszej współpracy pomiędzy różnymi specjalistami.

Zmiana ta oznacza odejście od leczenia pojedynczych epizodów choroby na rzecz długofalowego zarządzania zdrowiem pacjenta.

– Współczesne systemy opieki zdrowotnej, w tym polski, muszą dostosowywać się do wyzwań demograficznych, takich jak starzenie się społeczeństw i rosnąca liczba osób cierpiących na choroby przewlekłe. Wymaga to zapewnienia pacjentom ciągłości opieki oraz zintegrowanej współpracy wielu specjalistów z dietetykami i pielęgniarkami. Taki kierunek pozwala skupić się na wczesnym wykrywaniu problemów i profilaktyce, zamiast na leczeniu zaawansowanych skutków chorób – mówi dr Robert Mordaka.

Eksperci zwracają uwagę, że na długość życia w zdrowiu wpływają przede wszystkim codzienne decyzje dotyczące aktywności fizycznej, sposobu odżywiania, snu, unikania używek oraz regularnych badań profilaktycznych. Coraz większe znaczenie zyskują również modele takie jak Life’s Essential 8, opracowany przez American Heart Association, wskazujący osiem najważniejszych obszarów wpływających na zdrowie i ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

System może prowadzić pacjenta, ale nie zastąpi jego decyzji

Eksperci zwracają uwagę, że nawet najlepiej zaprojektowany model opieki nie przyniesie oczekiwanych efektów, jeśli pacjenci nie będą aktywnie uczestniczyć w procesie leczenia i profilaktyki.

Regularne wykonywanie badań, stosowanie się do zaleceń lekarza czy zgłaszanie się na wizyty kontrolne nadal pozostają jednymi z największych wyzwań polskiego systemu ochrony zdrowia. To właśnie dlatego coraz częściej mówi się nie tylko o dostępności świadczeń, ale również o kompetencjach zdrowotnych (health literacy), czyli umiejętności podejmowania świadomych decyzji dotyczących własnego zdrowia.

– Nawet najlepiej zaprojektowany i najbardziej dostępny system medyczny zawiedzie, jeśli pacjent nie będzie świadomie i aktywnie zaangażowany w proces własnego leczenia. Samo zaoferowanie badań to za mało – pacjent musi regularnie się na nie zgłaszać, stosować się do zaleceń i zmieniać szkodliwe nawyki –podkreśla dr Kamil Trambowicz.

– Dzięki poradom edukacyjnym i dietetycznym przewidzianym w opiece koordynowanej chory przestaje być biernym odbiorcą usług, a staje się odpowiedzialnym partnerem lekarza –dodaje dr Robert Mordaka.

Przyszłość należy do profilaktyki

Rozwój POZ-OK wpisuje się w szerszy trend obecny w europejskich systemach ochrony zdrowia – przesuwanie ciężaru z leczenia skutków chorób na ich wczesne wykrywanie i zapobieganie.

Starzejące się społeczeństwo sprawia, że coraz większego znaczenia nabierają działania pozwalające wydłużać nie tylko życie, ale przede wszystkim okres życia w zdrowiu (health span). Oznacza to większą rolę lekarza POZ, regularnej diagnostyki oraz monitorowania pacjentów z chorobami przewlekłymi.

–  POZ-OK ma ogromny potencjał do wydłużenia okresu życia w dobrym zdrowiu (health span), ponieważ pozwala szybciej wykrywać choroby przewlekłe, monitorować je i zapobiegać ich groźnym powikłaniom. Aby model ten przyniósł ogólnokrajowy sukces, konieczne jest rozszerzenie go na 100% placówek – wyjania dr Robert Mordaka.

– Niezbędna jest także dalsza praca nad mentalnością społeczeństwa, by działania prozdrowotne i profilaktyka stały się powszechnym, codziennym nawykiem – podkresla dr Kamil Trambowicz.

Technologia jako wsparcie, nie zastępstwo

Coraz większą rolę w nowoczesnych systemach ochrony zdrowia odgrywają także rozwiązania cyfrowe, które pomagają pacjentom pamiętać o badaniach, monitorować realizację zaleceń i lepiej poruszać się po systemie. Eksperci podkreślają jednak, że ich zadaniem nie jest zastępowanie lekarza, lecz wspieranie zarówno pacjentów, jak i personelu medycznego w codziennym zarządzaniu procesem leczenia.

– Wiarygodne narzędzia cyfrowe stanowią dziś brakujące ogniwo w skutecznej opiece zdrowotnej, wspierając cel, jakim jest dłuższe życie w zdrowiu, zachowując przy tym najwyższe standardy bezpieczeństwa. W Centrum Medycznym, którym kieruję, kluczowe staje się wsparcie ze strony bezpiecznych rozwiązań cyfrowych, takich jak aplikacja Doctor Robert, która skutecznie łączy zaangażowanie pacjenta z organizacją pracy placówek medycznych – mówi dr Robert Mordaka.

Źródło: inf pras