Eksperci prognozują duży wzrost liczby chorych ze schorzeniami siatkówki w najbliższych latach. Według Stowarzyszenia Retina AMD Polska, kluczową rolę w poradzeniu sobie z tym problemem odgrywa edukowanie społeczeństwa i rozpowszechnianie działań profilaktycznych. O sukcesach i wyzwaniach w dziedzinie okulistyki rozmawiali eksperci biorący udział w panelu pt. „Okulistyka: czy udaje nam się zapobiec utracie wzroku?” podczas tegorocznego Kongresu Wyzwań Zdrowotnych.

Główną przyczyną utraty wzroku zarówno u osób młodych, jak i starszych są choroby siatkówki. Prognozy epidemiologiczne wyraźnie wskazują na wzrost liczby chorych w najbliższych latach. Zdaniem ekspertów uczestniczących w panelu, polska okulistyka jest świetnie działającym obszarem medycyny, a pacjenci leczeni są przez wysokiej klasy specjalistów, którzy dysponują najnowocześniejszą wiedzą i technologiami. Wiele wskazuje na to, że Polska posiada zasoby niezbędne do poradzenia sobie z wyzwaniami, jakie niesie przyszłość. Jednak, jak zauważa Małgorzata Pacholec, liderka Stowarzyszenia Retina AMD Polska, obecnie u wielu Polaków schorzenia wzroku wykrywane są dopiero w zaawansowanych stadiach choroby, gdy możliwości leczenia są mocno ograniczone. Przyspieszenie wykrywalności dzięki rozpowszechnieniu regularnych badań profilaktycznych uchroniłoby wielu chorych przed utratą wzroku i interwencjami za pomocą skomplikowanych, ryzykownych i kosztownych operacji.

– Mamy fantastycznych lekarzy chirurgów okulistów. Wiemy, jak leczyć. „Know how” w Polsce jest na najwyższym poziomie, ale to musi też zejść piętro niżej, do człowieka. Ludzie boją się ślepoty i pacjenci nie mogą być sami – zaznacza Małgorzata Pacholec, liderka Stowarzyszenia Retina AMD POLSKA.

Poziom świadomości osób w Polsce w zakresie profilaktyki okulistycznej jest wciąż zbyt niski. Z badań przeprowadzonych przez Stowarzyszenie Retina AMD Polska wynika, że informowanie pacjentów przez lekarzy POZ o możliwości samodzielnego przeprowadzenia kontrolnego Testu Amslera nie jest powszechną praktyką. Podobnie wiele osób nie posiada wiedzy o pierwszych objawach schorzeń wzroku. Dla chorego pierwszym bodźcem do rozpoczęcia poszukiwań informacji czy specjalistycznej pomocy są niepokojące symptomy, a te z kolei pojawiają się w dalszych etapach rozwoju choroby. Bez odpowiednich działań edukacyjnych i profilaktycznych prognozy epidemiologiczne staną się rzeczywistością.

– Musimy edukować społeczeństwo, bo tak naprawdę to nie lekarz jest w pełni odpowiedzialny za nasze zdrowie. My sami też powinniśmy czuć się odpowiedzialni, ale my tego nie wiemy. Trudno obwiniać pacjenta, że on nie robił Testu Amslera i nie trafił na czas do okulisty, jeśli nigdy o tym nie słyszał – zauważa Małgorzata Pacholec, liderka Stowarzyszenia Retina AMD POLSKA.

Innym wyzwaniem wskazywanym przez przedstawicielkę organizacji pacjenckiej są długie kolejki do lekarzy okulistów. Jak wynika ze sprawozdania NFZ, na koniec III kwartału 2023 r. średni czas oczekiwania na wizytę w poradni okulistycznej wynosił 81 dni, czyli prawie 3 miesiące. Choroby wzroku charakteryzują się szybkim rozwojem, co sprawia, że tak długi czas oczekiwania skutkuje wyraźnym pogłębieniem się choroby. Problem ten dostrzegają również inni eksperci.

– Mamy wybitnych specjalistów w Polsce, mamy dostęp do nowatorskich metod, mamy dostęp do nowoczesnych technologii, ale jakimś cudem są strasznie długie kolejki i system nie działa. – zauważa Dominika Olkowska, przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Optometrii i Optyki.

Sposobem na rozwiązanie tego problemu wskazywanym przez ekspertów zasiadających w panelu, jest wsparcie ze strony optomertystów na wzór rozwiązań z innych państw europejskich. W takich krajach jak Irlandia, Holandia czy Norwegia, optometryści są specjalistami pierwszego kontaktu i to do nich w pierwszej kolejności udają się pacjenci.

– Optometrysta bada pacjenta, bada przesiewowo przedni odcinek oka, tylni odcinek i jeżeli zauważa odstępstwa od normy fizjologicznej, to wtedy kieruje go bezpośrednio do okulisty. Dodatkowo prowadzi również funkcję edukacyjną – podkreśla Dominika Olkowska, przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Optometrii i Optyki.

Obecnie trwają prace nad włączeniem optometrystów do systemu ochrony zdrowia.

W zeszłym roku uchwalono ustawę o niektórych zawodach medycznych, regulującą zakres funkcjonowania m. in. tych specjalistów w Polsce. Opublikowano również rozporządzenie określające szczegółowy wykaz czynności zawodowych, o których mowa w ustawie. W tym roku ma pojawić się kolejne rozporządzenie, dzięki któremu potencjał optometrystów jako grupy zawodowej zostanie wykorzystany w jeszcze większym stopniu.

– Optometryści mają wejść do systemu, mają dobierać okulary, zajmować się profilaktyką, ale też być pomocą dla okulisty w szpitalu i w prywatnej klinice. I wtedy chirurg bezpośrednio może pracować z optometrystą. Lekarze są uwalniani do pracy z pacjentami, z chorobami pacjentów i odciążą całą ambulatoryjną opiekę specjalistyczną – powiedział Marek Rękas, zastępca dyrektora ds. naukowych, Wojskowy Instytut Medyczny, kierownik, Klinika Okulistyki WIM, konsultant krajowy w dziedzinie okulistyki.

– Cieszę się, że będą optometryści. Ja o optometrystach dowiedziałam się na początku lat 90., kiedy miałam możliwość uczestniczenia w wykładach prowadzonych przez optometrystkę w czasie studiów w Wurzburgu. To my po tych 30 latach dopiero zaczynamy chcieć mieć optometrystów na pokładzie systemu – komentuje Małgorzata Pacholec, liderka Stowarzyszenia Retina AMD Polska.

Planowane zmiany są pozytywnie oceniane przez Ministerstwo Zdrowia, które będzie pracowało nad usprawnieniem systemu opieki nad pacjentem okulistycznym.

– Na pewno jest to zmiana zasadna. Bardzo dobrze, że ten zawód jest. Ewidentnie można to wprowadzić. Musimy uzgodnić, jak skonstruować ten system – powiedział Maciej Miłkowski, podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia. – W pewnym sensie jest to ekwiwalent porady lekarskiej. Na pewno taka porada specjalistyczna optometrysty powinna być – dodaje.

Obchodzony 24. września Międzynarodowy Dzień Chorób Siatkówki Oka rozpoczyna Retina Week 2023, organizowany przez Retina AMD Polska. Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (nAMD) czy cukrzycowy obrzęk plamki (DME) są często przyczyną częściowej lub całkowitej utraty wzroku. Regularna profilaktyka pozwala wykryć zmiany w dnie oka na wczesnym etapie, wdrożyć skuteczne leczenie, które pozwala zachować wzrok.

Choroby siatkówki takie jak AMD (zwyrodnienie plamki związane z wiekiem) czy DME (cukrzycowy obrzęk plamki) stanowią wyzwanie dla zdrowia oczu na całym świecie. Szacuje się, że miliony ludzi cierpi na te schorzenia, a wiele przypadków pozostaje nierozpoznanych lub niewłaściwie leczonych. Działania edukacyjne prowadzone w ramach Retina Week mają na celu zmienić tę sytuację, skupiając uwagę społeczną i medialną na potrzebach pacjentów oraz edukując na temat profilaktyki, diagnostyki i dostępnych opcji leczenia.

Szokująca diagnoza – możliwa utrata wzroku. Utrata wzroku budzi u pacjentów lęk i niepokój. Postępujące w wyniku choroby pogorszenie widzenia, a w wielu przypadkach całkowita utrata wzroku to jedna z głównych przyczyn niepełnosprawności w Polsce. To także bardzo dramatyczna sytuacja człowieka. Obniżenie jakości życia – uzależnienie od innych osób, nawet w najprostszych czynnościach, takich jak czytanie, pisanie czy poruszanie się. To sytuacje, w których znaleźć może się każdy z nas. Perspektywa utraty wzroku jest paraliżująca, wiąże się z lękiem i niepokojem o każdy kolejny dzień. Pojawiają się pytania: Czy będę mógł dalej pracować? Jak będę poruszać się po domu i poza nim? Czy konieczne będzie zaangażowanie bliskich w każdą czynność dnia codziennego? To pytania, które pojawiają się u pacjentów bez względu na wiek czy wykonywany zawód.

Zobaczyć problem. Pacjenci ze schorzeniami siatkówki diagnozowani są coraz później, podczas gdy wystarczy bardzo proste i szybkie badanie – test Amslera, który wskazuje na niepokojące zmiany w oku. Test Amslera to nieinwazyjne badanie, które możne wykonać lekarz rodzinny, dlatego ważne jest by poprosić lekarza o taki tekst podczas wizyty. W przypadku podejrzenia zaburzeń wzroku, lekarz wystawi skierowanie do okulisty, także na cito w przypadku podejrzenia poważnych dolegliwości. W gabinecie eksperta zostanie wykonane badanie dna oka, które ma na celu ocenę stanu siatkówki, plamki, naczyń krwionośnych oraz nerwu wzrokowego. Kolejnym istotnym krokiem diagnostycznym jest badania OCT. To badanie obrazowe, tomograficzne, które umożliwia obejrzenie zarówno przedniej, jak i tylnej części gałki oka oraz plamki w celu wykrycia ewentualnych zmian zwyrodnieniowych.

W chorobach siatkówki liczy się każdy dzień. Postępują one szybko i często niezauważalnie, ponieważ pojawiają się asymetrycznie – niezajęte jeszcze chorobowo oko przejmuje funkcje wzrokową, maskując objawy niedowidzenia. Każdy dzień opóźnienia wdrożenia odpowiedniego leczenia pogarsza widzenie, prowadząc nawet do ślepoty. Dlatego tak ważne jest, by pacjenci, którzy zauważają u siebie gorszą jakość widzenia, jak najszybciej trafili do specjalisty i otrzymali odpowiednie leczenie, pozwalające im zachować wzrok.

Leczenie na światowym poziomie. Obecnie w Polsce dostępne są możliwości leczenia chorób siatkówki na światowym poziomie, program lekowy umożliwia dostosowanie czasu terapii i jej dawek do pacjenta.

Leczenie AMD i DME opiera się na zastosowaniu leków blokujących VEGF (czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego). Podawane są one w iniekcjach doszklistkowych. W Polsce leczenie chorób siatkówki odbywa się kompleksowo w ramach programu lekowego B.70 finansowanego przez NFZ.

Postaw na profilaktykę i zachowaj wzrok. Choroby siatkówki mogą dotknąć zarówno młodych, jak i starszych pacjentów. Wielu przypadków schorzeń można uniknąć poprzez proaktywne podejście do profilaktyki.

Oto kilka kluczowych zaleceń, które mogą pomóc w utrzymaniu zdrowia siatkówki:

• regularne badania wzroku
• zdrowa dieta dla oczu
• ochrona przed promieniowaniem UV
• właściwa higiena oraz odpowiednie korzystanie z soczewek kontaktowych
• zaprzestanie palenia tytoniu
• regularna aktywność fizyczna

Choroby siatkówki mogą dotknąć zarówno młodych, jak i starszych pacjentów. Wiele przypadków schorzeń, takich jak zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD) czy cukrzycowy obrzęk plamki (DME) można uniknąć poprzez proaktywne podejście do profilaktyki. Oto kilka kluczowych zaleceń, które mogą pomóc w utrzymaniu zdrowia siatkówki:

 

Regularne badania wzroku: Systematyczne wizyty u okulisty pozwalają wykrywać ewentualne problemy ze wzrokiem. Dzięki regularnym kontrolom można zidentyfikować choroby siatkówki na wczesnym etapie, co znacznie zwiększa szanse na skuteczne leczenie. Prostym i bezpłatnym sposobem wykrywania wczesnych objawów chorób siatkówki jest test Amslera, który szybko i nieinwazyjnie pozwala wykryć pierwsze oznaki zaburzeń plamki. Warto wykonywać go przynajmniej raz w miesiącu, aby w razie potrzeby udać się odpowiednio wcześnie do specjalisty. 

 

Zdrowa dieta dla oczu: Spożywanie pokarmów bogatych w składniki odżywcze, takie jak witaminy A, C i E, luteina, zeaksantyna oraz kwasy tłuszczowe omega-3, może pomóc w utrzymaniu zdrowia siatkówki. Zielone warzywa liściaste, jaja, tłuste ryby i orzechy są dobrym źródłem tych składników. 

Barwniki roślinne, takie jak luteina i zeaksantyna przyczyniają się do ochrony gałki ocznej przed niekorzystnym wpływem wolnych rodników, a także dbają o wyrazistość kolorów i ostrość obrazów odbieranych przez nasze oczy. Zawarte w np. zielonych warzywach liściastych mogą minimalizować dalszy rozwój chorób, takich jak zwyrodnienie plamki związanej z wiekiem czy zaćma. 

 

Zielone warzywa takie jak brokuły, szpinak, groszek czy szparagi zawierają w swoim składzie także ważną dla prawidłowego funkcjonowania naszych oczu witaminę C spowalniającą naturalny proces starzenia się struktury oka.

Źródłem kwasów omega 3 są tłuste ryby np. tuńczyk, makrela czy nasiona oraz orzechy (włoskie, migdały, laskowe, nasiona słonecznika). Zaleca się spożywanie minimum dwóch porcji ryb w tygodniu. 

Żółtka jaj zawierają witaminę A, odpowiadającą za ochronę rogówki, a także karotenoidy, zmniejszające ryzyko występowania chorób zwyrodnieniowych. Zawarte w nich także witamina E i cynk wspomagają barierę ochronną oka oraz blokują przedostawanie się do jego powierzchni zanieczyszczeń i wolnych rodników.

Badania wykazują, że regularna suplementacja witaminy A, zawartej w jajkach poprawia jakość filmu łzowego oka, dzięki czemu może wykazywać właściwości lecznicze przy takich schorzeniach jak ślepota nocna oraz zespół suchego oka. 

Ochrona przed promieniowaniem UV: Noszenie okularów przeciwsłonecznych o odpowiednich filtrach jest kluczowe dla ochrony oczu przed szkodliwym wpływem promieniowania UV. Narażenie na długotrwałe i bezpośrednie działanie promieni słonecznych może przyczynić się do wystąpienia chorób siatkówki.

 

Właściwa higiena oraz korzystanie z soczewek kontaktowych: Zachowanie właściwej higieny oczu jest niezbędne dla dobrej jakości widzenia. Należy unikać tarcia oczu, aplikacji soczewek kontaktowych zanieczyszczonymi rękoma oraz nie zdejmowania ich na czas snu. Przestrzeganie higieny wzroku może pomóc w zapobieganiu infekcjom, takim jak zapalenie spojówek czy zapalenie powiek. 

 

Zaprzestanie palenia tytoniu: Palenie tytoniu jest powiązane z ryzykiem wielu chorób oczu, w tym zwyrodnienia plamki. Toksyczne substancje zawarte w dymie papierosowym mogą prowadzić do uszkodzenia siatkówki i pogorszenia widzenia. Rzucenie palenia może znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju chorób siatkówki.

 

Regularna aktywność fizyczna: Regularna aktywność fizyczna może wpływać korzystnie na zdrowie oczu, przede wszystkim poprawiając wydolność krążeniową i polepszając stan naszych naczyń krwionośnych. 

 

Profilaktyka chorób siatkówki to kluczowy element dbania o zdrowie wzroku. Zdrowy tryb życia i regularne badania wzroku mogą pomóc w uniknięciu wielu poważnych schorzeń. 

 

Pobierz Raport Retina AMD Polska „nAMD − ścieżka pacjenta od diagnozy do leczenia” >>

W marcu 2023 wystartowała kampania „Zachowaj Wzrok”, której inicjatorami są Stowarzyszenie Retina AMD oraz Instytut Prawa Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej, partnerem kampanii jest firma Roche. Ideą kampanii jest szeroka edukacja na temat chorób siatkówki takich jak zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD) i cukrzycowy obrzęk plamki (DME), które mogą powodować utratę wzroku. Materiały i narzędzia informacyjne kampanii pozwalają na poznanie choroby i świata widzianego oczami pacjentów osobom z grup ryzyka oraz ich opiekunom.

 

W ramach prowadzonych działań uruchomiona została strona www.zachowajwzrok.pl, gdzie zgromadzone są informacje o ośrodkach specjalizujących się w Polsce w leczeniu chorób siatkówki, materiały dot. pomocy chorym oraz szybkie testy diagnostyczne.