Medicalpress

Polska należy do dziesięciu krajów Europy o najwyższym zużyciu antybiotyków. Choć do 2030 r. powinniśmy ograniczyć ich stosowanie o 27 proc., dotychczas udało się osiągnąć zaledwie 4-proc. spadek. 18 listopada przypada Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach.

Zdaniem prof. Aleksandry Borek z Uniwersytetu SWPS problem zbyt częstego stosowania antybiotyków nie wynika wyłącznie z niewiedzy pacjentów, ale także z presji czasu, obaw i przyzwyczajeń lekarzy.

Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) zużycie antybiotyków w Polsce od lat utrzymuje się na wysokim poziomie. Szczególnie dużo stosuje się ich poza szpitalami, przede wszystkim w podstawowej opiece zdrowotnej. Zgodnie z europejskimi zaleceniami do 2030 r. powinniśmy ograniczyć ich zużycie o 27 proc. w stosunku do 2019 r., tymczasem do 2024 r. spadło ono zaledwie o 4 proc.

– W Polsce wciąż stosujemy zbyt dużo antybiotyków. To przyczynia się do rozwoju oporności bakterii na terapie antybiotykowe. Lekooporność to realne zagrożenie, które już teraz dotyka coraz więcej ludzi i coraz częściej określa się je mianem cichej pandemii – poinformowała w przesłanym PAP komunikacie dr hab. Aleksandra Borek, prof. USWPS. 

Jak dodała, wbrew powszechnemu przekonaniu to nie organizm człowieka uodparnia się na antybiotyki, lecz bakterie. Dzięki zmianom genetycznym mogą one nabywać zdolność przetrwania mimo działania leków i przekazywać ją kolejnym bakteriom. Im częściej stosujemy antybiotyki, tym bardziej sprzyjamy rozprzestrzenianiu się opornych szczepów. W konsekwencji zakażenia, które jeszcze niedawno można było łatwo wyleczyć, stają się coraz trudniejsze do opanowania.

Ekspertka przypomniała, że skala problemu jest ogromna. Według analizy opublikowanej w 2022 r. w „The Lancet” w samym 2019 r. oporność bakterii na antybiotyki bezpośrednio spowodowała na świecie ok. 1,27 mln zgonów, a łącznie z innymi czynnikami była związana z blisko 5 mln śmierci.

Zdaniem badaczki szczególnym problemem jest przepisywanie antybiotyków na infekcje wirusowe, na które leki te nie działają. Dotyczy to przede wszystkim zakażeń dróg oddechowych, będących jedną z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarzy rodzinnych. Grypa i przeziębienie, w tym towarzyszące im objawy, takie jak kaszel, katar czy ból gardła, są wywoływane przez wirusy, dlatego antybiotyki nie przyspieszą powrotu do zdrowia. 

Dlaczego więc nadal tak często po nie sięgamy? Zdaniem prof. Borek nie chodzi wyłącznie o brak wiedzy. Duże znaczenie mają również emocje, przekonania, przyzwyczajenia oraz warunki, w jakich pracują lekarze.

Z przeglądów badań wynika, że ci ostatni mogą przepisywać antybiotyki nie tylko ze względów medycznych, lecz także pod wpływem presji czasu, dużego obciążenia pracą czy obawy przed konsekwencjami prawnymi. Istotne są też oczekiwania pacjentów, którzy niekiedy przychodzą na wizytę przekonani, że bez antybiotyku nie wyzdrowieją.

Z kolei na decyzje samych chorych wpływają m.in. wykształcenie i sytuacja materialna, wcześniejsze doświadczenia, przekonania dotyczące choroby, sposób komunikacji z lekarzem oraz dostępność antybiotyków.

– Nasze obecne badania wśród polskiej populacji pokazują również, że ważnymi czynnikami wpływającymi na poglądy i zachowania związane z antybiotykami są wiek pacjentów, obawy związane z chorobą, potrzeba szybkiego powrotu do zdrowia oraz przekonanie, że przyjęcie antybiotyku przyspieszy zdrowienie – wymieniła prof. Borek.

Zdaniem ekspertki, aby skutecznie przeciwdziałać lekooporności, nie wystarczy samo zwiększanie świadomości i wiedzy na temat antybiotyków. Potrzebne są działania na różnych poziomach, takie jak wdrażanie krajowych polityk i strategii oraz stosowanie odpowiednich wytycznych i narzędzi diagnostycznych.

Bardzo ważna jest również odpowiedzialność samych pacjentów. Nie powinni domagać się recepty na antybiotyk, przyjmować leków pozostałych po wcześniejszej kuracji ani dzielić się nimi z innymi osobami. Jeśli medyk zdecyduje o konieczności leczenia, trzeba bezwzględnie przestrzegać jego zaleceń dotyczących dawkowania i czasu przyjmowania preparatu.

– Każdy z nas jest odpowiedzialny za ostrożne i właściwe stosowanie antybiotyków, czyli tylko wtedy, gdy są niezbędne i tylko według wskazań lekarza. W przeciwnym wypadku zagrożone są postępy współczesnej medycyny – podkreśliła prof. Borek.

18 listopada obchodzony jest Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach. W 2026 r. koncentruje się on na odpowiedzialnym stosowaniu tych leków u dzieci, zwłaszcza niemowląt i przedszkolaków, które często otrzymują antybiotyki, choć wiele typowych infekcji wieku dziecięcego ich nie wymaga.

Tego samego dnia rozpoczyna się Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykooporności, organizowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Tegoroczne hasło „Jedno Zdrowie, jedno działanie: Zapobiegaj AMR już teraz” przypomina, że ograniczanie oporności na leki wymaga wspólnych działań w ochronie zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska.

Źródło: Nauka w Polsce

W dniach 18-24 listopada po raz kolejny obchodzony jest World Antimicrobial Resistance Awareness Week (WAAW), czyli Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach. Celem tej globalnej kampanii jest zwiększenie świadomości i zrozumienia zjawiska AMR (ang. antimicrobial resistance) oraz promowanie działań na rzecz przeciwdziałania powstawaniu i rozprzestrzenianiu się infekcji wywołanych przez drobnoustroje oporne na leki. Równie istotne przesłanie tej inicjatywy dotyczy racjonalnego stosowania antybiotyków, leków przeciwwirusowych, przeciwgrzybiczych i przeciwpasożytniczych. Tegoroczne hasło kampanii brzmi: „Jedno zdrowie, wspólne działanie: przeciwdziałajmy oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe już teraz” (ang. One Health, one action: Prevent AMR now).

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR) za jedno z globalnych zagrożeń dla zdrowia i rozwoju. Zjawisko to występuje, gdy bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty przestają reagować na leki stosowane w leczeniu wywoływanych przez nie zakażeń, co zwiększa ryzyko ich rozprzestrzeniania się, ciężkiego przebiegu choroby i zgonu.

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe stanowi globalne wyzwanie dla zdrowia i gospodarki

AMR ogranicza możliwości leczenia, zwiększa ryzyko powikłań, m.in. po zabiegach chirurgicznych, a także obciąża systemy ochrony zdrowia, prowadząc do dłuższych hospitalizacji i wyższych kosztów opieki. Problem wykracza jednak poza medycynę – wpływa również na zdrowie zwierząt i roślin, produktywność rolnictwa oraz bezpieczeństwo żywnościowe.

Skala wyzwania rośnie: według WHO w 2023 r. około jedna na sześć potwierdzonych laboratoryjnie infekcji bakteryjnych na świecie była oporna na antybiotyki. Konsekwencje AMR są odczuwalne także w gospodarce. Przy obecnym poziomie działań roczne koszty leczenia zakażeń bakteryjnych opornych na leki mogą do 2035 r. sięgnąć 412 mld dolarów, a dodatkowe straty wynikające ze spadku produktywności – 443 mld dolarów rocznie.

Rozwój i rozprzestrzenianie się opornych drobnoustrojów napędzają przede wszystkim niewłaściwe i nadmierne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych. Sytuację pogarszają także ograniczony dostęp do odpowiednich szczepionek, badań diagnostycznych i leków oraz niewielka liczba nowych preparatów opracowywanych w ramach badań i rozwoju.

Mikrobiota a antybiotykoterapia: ważna rola edukacji medycznej

Środki przeciwdrobnoustrojowe obejmują różne grupy leków, w tym antybiotyki, które stosuje się w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Choć odgrywają one kluczową rolę w zwalczaniu infekcji, ich stosowanie może wpływać również na mikrobiotę, czyli złożony ekosystem mikroorganizmów zamieszkujących ludzkie ciało. Jej prawidłowa równowaga wspiera odporność, metabolizm i funkcjonowanie układu nerwowego. Nadmierne lub niewłaściwe stosowanie antybiotyków może zaburzać ten ekosystem, prowadząc do tzw. dysbiozy, która wiąże się m.in. ze zwiększoną podatnością na niektóre infekcje oraz zaburzeniami metabolicznymi.

Z najnowszego raportu International Microbiota Observatory 2026wynika, że 71% badanych ma świadomość, że antybiotyki mogą wpływać na mikrobiom. Wiedza ta nie zawsze idzie jednak w parze z odpowiednią edukacją ze strony personelu medycznego. Tylko 25% respondentów deklaruje, że podczas ostatniego przepisywania antybiotyku otrzymało od lekarza komplet informacji na temat możliwych konsekwencji dla mikrobiomu oraz sposobów ograniczania niekorzystnych skutków antybiotykoterapii. Zaledwie 39% badanych poinformowano o tym, że antybiotyki mogą zaburzać równowagę mikrobiomu, a 36% otrzymało wskazówki, jak ograniczyć ich niekorzystny wpływ. Wyniki te wskazują na potrzebę wzmocnienia edukacji pacjentów, która powinna obejmować nie tylko zasady przyjmowania leków, lecz także wyjaśnienie, dlaczego antybiotyki należy stosować wyłącznie zgodnie ze wskazaniami i zaleceniami specjalisty.

Podczas leczenia chorób bakteryjnych antybiotyki są często niezbędne, jednak należy pamiętać, że ich działanie nie ogranicza się wyłącznie do zwalczania drobnoustrojów wywołujących zakażenie. Mogą wpływać również na mikroorganizmy tworzące mikrobiotę, a tym samym zaburzać jej naturalną równowagę. Dlatego tak istotne jest, aby pacjenci rozumieli, dlaczego antybiotyki należy stosować wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza. Jednocześnie do obowiązków personelu medycznego powinno należeć jasne wyjaśnienie zasad terapii, a także uświadomienie pacjentom, jak antybiotykoterapia może oddziaływać na mikrobiotę i dlaczego warto o nią dbać – komentuje prof. dr hab. n. med. Jakub Fichna, członek Rady Naukowej Biocodex Microbiota Foundation.

O Fundacji i Instytucie Biocodex Microbiota

Fundacja i Instytut Biocodex Microbiota to organizacje non-profit, których misją jest szerzenie wiedzy o mikrobiocie człowieka i jej znaczeniu dla zdrowia. Instytut organizuje projekty edukacyjne, kampanie społeczne i inicjatywy naukowe, wspierające odpowiedzialne stosowanie antybiotyków. Poprzez popularyzację badań, szkolenia i działania medialne, Instytut zachęca do refleksji nad wpływem leków na mikrobiom, promując jednocześnie podejście One Health i globalną solidarność w walce z opornością.

Misją Biocodex Microbiota Foundation jest odkrywanie nowych perspektyw i rozwiązań dla zdrowia ludzkiego poprzez badanie złożonych interakcji między mikrobiotą a organizmem człowieka.

Fundacja i Instytut Biocodex Microbiota aktywnie wspierają działania WHO w zakresie walki z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe, realizując projekty edukacyjne skierowane zarówno do środowiska medycznego, jak i społeczeństwa.

Źródło: inf pras