W Polsce co roku rozpoznaje się ponad 20 tys. przypadków raka piersi, a możliwości leczenia są dziś znacznie większe niż jeszcze kilka lat temu. Problemem pozostaje jednak niska zgłaszalność na mammografię, a wraz z rozwojem nowoczesnych terapii coraz większego znaczenia nabierają dostęp do odpowiedniej diagnostyki oraz zasoby kadrowe. Eksperci zwracają uwagę m.in. na potrzebę szerszego wykorzystania badań genetycznych i testów wielogenowych oraz monitorowania rosnącej liczby świadczeń realizowanych przez onkologów.

O aktualnej sytuacji w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu raka piersi dyskutowano 6 października podczas wspólnego posiedzenia sejmowych podkomisji stałych do spraw zdrowia publicznego oraz do spraw onkologii. Dane Ministerstwa Zdrowia pokazują, że system dysponuje znacznym potencjałem badań przesiewowych i coraz większymi możliwościami terapeutycznymi. Jednocześnie z wypowiedzi ekspertów wyłaniają się kolejne wyzwania – od skutecznego dotarcia do kobiet kwalifikujących się do mammografii po zapewnienie diagnostyki pozwalającej optymalnie wykorzystać dostępne leczenie.

Tylko co trzecia uprawniona kobieta korzysta z mammografii

Rak piersi pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań polskiej onkologii. Rocznie odnotowuje się około 21–22 tys. nowych zachorowań i około 6–7 tys. zgonów. Tymczasem zgłaszalność na mammografię w ramach programu profilaktycznego wynosiła 1 września 2026 roku niewiele ponad 32 proc. uprawnionej populacji kobiet.

W ostatnich latach zakres programu został rozszerzony. Od listopada 2023 roku z bezpłatnej mammografii mogą korzystać kobiety w wieku 45–74 lat, podczas gdy wcześniej program obejmował grupę 50–69 lat. Badania realizowane są również przez 78 mammobusów.

– W tej chwili głównym wyzwaniem pozostaje nie tyle brak dostępu do badań profilaktycznych czy do leczenia, ale zwiększenie udziału kobiet w badaniach profilaktycznych. Według stanu na 1 września 2026 roku z mammografii w ramach programu profilaktyki raka piersi skorzystało niewiele ponad 32 proc. uprawnionych kobiet – podkreślał Dawid Stachurski, zastępca dyrektora Departamentu Analiz i Strategii Ministerstwa Zdrowia. 

Skala niewykorzystanego potencjału programu jest duża. Na początku września w centralnej e-rejestracji dostępnych było 380 tys. wolnych terminów na mammografię w perspektywie kolejnych 90 dni. Według MZ praktycznie wszystkie placówki realizujące program profilaktyki raka piersi są już zintegrowane z centralną e-rejestracją. Pacjentka może zapisać się elektronicznie, ale nadal możliwa jest również rejestracja bezpośrednio w placówce.

– Celem kampanii „Profilaktyka – podaj dalej” jest zwiększenie udziału w badaniach profilaktycznych. Wydaje się, że jeśli chodzi o dostęp, zarówno pod względem technologicznym, jak i liczby świadczeniodawców, zrobiliśmy tyle, ile było możliwe. Są wolne terminy, są świadczeniodawcy – mówił przedstawiciel MZ. 

Wolne terminy to nie wszystko. Dlaczego kobiety się nie badają?

Duża liczba dostępnych terminów pokazuje, że przyczyn niskiej zgłaszalności nie można sprowadzać wyłącznie do fizycznego dostępu do mammografii. Problemem pozostaje skuteczne dotarcie do kobiet, przekonanie ich do udziału w badaniu i rozpoznanie barier, które mogą różnić się w zależności od wieku czy miejsca zamieszkania.

Ministerstwo wykorzystuje w tym celu m.in. komunikację elektroniczną. Według stanu na 25 września wysłano ponad 557 tys. SMS-ów oraz ponad 470 tys. powiadomień push. Do końca roku planowana jest wysyłka 1 mln 338 tys. SMS-ów oraz 892 tys. powiadomień push do kobiet posiadających aktywowane IKP, w zależności od wybranego kanału komunikacji.

Pozostaje jednak grupa kobiet, które nie korzystają z narzędzi cyfrowych. W ich przypadku MZ wskazuje przede wszystkim na rolę podstawowej opieki zdrowotnej. Placówki POZ mają obowiązek informowania pacjentów o dostępnych programach profilaktycznych. 

– Skuteczność działań informacyjnych będzie zależała od poszczególnych placówek. Nie w każdym podmiocie kampania informacyjna będzie realizowana równie skutecznie, ponieważ wiele zależy od osób, które tam pracują – mówił Dawid Stachurski. 

Istotnym wyzwaniem pozostaje również duże zróżnicowanie terytorialne zgłaszalności na badania. Pokazuje ono, że przyczyn niskiego uczestnictwa w programie warto szukać także na poziomie lokalnym – sprawdzając zarówno, co powstrzymuje kobiety przed wykonaniem mammografii, jak i jakie czynniki sprawiają, że w niektórych miejscach zgłaszalność jest wyższa. Pozwoliłoby to lepiej dopasowywać działania do potrzeb konkretnych grup kobiet i lokalnych uwarunkowań. 

Coraz więcej możliwości leczenia raka piersi

Profilaktyka jest jednak dopiero początkiem ścieżki. W 2025 roku wykonano 22 607 zabiegów chirurgicznych z powodu raka piersi, wobec 18 695 w 2022 roku. To wzrost o około 21 proc., związany również ze wzrostem liczby zachorowań.

Jednocześnie szybko rozwija się leczenie systemowe. W 2025 roku programem lekowym leczenia chorych na raka piersi objętych było 23 009 pacjentów, a jego roczny koszt wynosi około 1,7 mld zł.

Zdaniem dr Katarzyny Pogody, onkolog klinicznej reprezentującej Sekcję Raka Piersi Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej, sama liczba operacji nie pokazuje jednak rzeczywistej skali świadczeń, których potrzebują dziś pacjentki.

– Profilaktyka jest podstawą, zdecydowanie tak. Warto jednak przyjrzeć się również temu, co dzieje się dalej. Operacja jest tylko jednym, stosunkowo krótkim elementem leczenia pacjentek z rakiem piersi – mówiła dr Katarzyna Pogoda.

Ekspertka zwróciła uwagę, że możliwości refundacyjne w leczeniu raka piersi są obecnie bardzo szerokie, a dostęp do części nowoczesnych terapii wypada korzystnie również na tle niektórych krajów Europy Zachodniej. 

Istotną rolę w zapewnieniu pacjentkom jednakowego standardu opieki niezależnie od miejsca zamieszkania ma odgrywać Krajowa Sieć Onkologiczna.

– Rozwija się oczywiście Krajowa Sieć Onkologiczna i to jest niesamowita szansa dla nas, dla Polaków, żeby w każdym miejscu w Polsce było dostępne takie samo leczenie. Pracuję w Narodowym Instytucie Onkologii, ale przecież nie ma potrzeby, żeby wszystkie pacjentki przyjeżdżały do Instytutu, bo „mamy lepsze leki”. Właśnie o to chodzi w programie lekowym, żeby wszystkie terapie były dostępne w Polsce – podkreślała przedstawicielka Sekcji Raka Piersi PTOK.

Dodatkowym narzędziem mają być e-konsylia, dzięki którym specjaliści będą mogli wspierać decyzje terapeutyczne podejmowane również w innych ośrodkach. Rozwiązania te zwiększają możliwości systemu, ale jednocześnie wymagają odpowiednich zasobów kadrowych.

Jak zwracała uwagę dr Pogoda, rozwój możliwości terapeutycznych powinien iść w parze z monitorowaniem rosnącej liczby porad, podań leków i innych świadczeń realizowanych przez onkologów klinicznych oraz z odpowiednim planowaniem zasobów kadrowych. Tymczasem liczba onkologów w Polsce nie zwiększa się proporcjonalnie do rosnącej skali zadań związanych z leczeniem pacjentów.

Testy wielogenowe. Jedna z najtrudniejszych decyzji onkologa

Jednym z ważnych tematów dotyczących diagnostyki raka piersi pozostaje dostęp do testów wielogenowych, które mogą wspierać decyzję o zastosowaniu chemioterapii u odpowiednio wybranej grupy pacjentek z wczesnym rakiem piersi.

Obecnie testy te nie są finansowane w ramach świadczenia gwarantowanego. Jak poinformował przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia, 13 kwietnia 2026 roku wydano negatywną rekomendację dotyczącą modelu świadczenia obejmującego testy Oncotype DX, MammaPrint i ProSigna. Nie oznacza to jednak, że dalsze prace zostały zakończone.

– To nie jest tak, że definitywnie zarzuciliśmy prace. Nie. Tylko musimy mierzyć siły na zamiary, a w zasadzie możliwości płatnika na to, co byśmy chcieli. – mówił Dawid Stachurski.

Według danych przedstawionych przez MZ średni koszt testu MammaPrint wynosi nieco ponad 11 tys. zł, a ProSigna około 9 tys. zł.

O dalsze prace nad dostępem do testów wielogenowych apelują onkolodzy. Jak podkreśla dr Katarzyna Pogoda, ich zastosowanie nie powinno dotyczyć wszystkich chorych, ale odpowiednio wybranej grupy pacjentek, u których wynik może pomóc w podjęciu jednej z najtrudniejszych decyzji w leczeniu wczesnego raka piersi – czy zastosować chemioterapię.

– Testy wielogenowe to nie jest jakieś narzędzie wymyślone, to naprawdę podstawa do nowoczesnej terapii tak starej metody leczenia jak chemioterapia. W gronie specjalistów powinniśmy wybrać taką wąską grupę pacjentek, która odniesie z ich zastosowania największą korzyść. To my, onkolodzy, stajemy przed dylematem, czy u kobiety zastosować chemioterapię, czy nie – podkreślała dr Katarzyna Pogoda.

Znaczenie tej decyzji wykracza przy tym poza sam okres prowadzenia terapii. Chemioterapia może wiązać się z długotrwałymi konsekwencjami zdrowotnymi, ale także z kosztami społecznymi i ekonomicznymi. Dlatego – zdaniem ekspertki – przy ocenie miejsca testów wielogenowych należy uwzględniać nie tylko koszt samego badania.

– To nie jest decyzja o leczeniu, które potrwa miesiąc. To leczenie, które może mieć skutki na całe życie. To również wydatek państwa na chemioterapię, zwolnienia lekarskie, a także leczenie odległych powikłań. Często kobiety nie wracają do formy, w której były przed leczeniem, dlatego patrzmy na ten temat całościowo – podkreślała dr Katarzyna Pogoda.

Dr Pogoda zaapelowała o kontynuowanie prac nad dostępem do testów wielogenowych, wskazując również na możliwość rozpoczęcia ich od pilotażu.

„Nie ma już onkologii bez badań genetycznych”

Testy wielogenowe są tylko jednym z elementów znacznie szerszego problemu – rosnącego znaczenia diagnostyki genetycznej i molekularnej w nowoczesnej onkologii.

Dr hab. Edyta Borkowska, konsultant krajowa w dziedzinie laboratoryjnej genetyki medycznej, zwróciła uwagę, że badania genetyczne są potrzebne zarówno przy podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia, jak i w ocenie dziedzicznej predyspozycji do zachorowania.

– Profilaktyczna mastektomia przede wszystkim może zostać wykonana w sytuacji, kiedy mamy potwierdzenie obecności predyspozycji germinalnej, czyli takiej dziedzicznej, do właśnie tego typu nowotworów. A żeby taką predyspozycję potwierdzić, trzeba wykonać badanie genetyczne. Nie ma w zasadzie już onkologii bez badań genetycznych – mówiła dr hab. Edyta Borkowska.

Problemem pozostaje jednak nie tylko samo wykonanie badania.

– Mamy dużą ofertę programów lekowych, ale docierają do mnie głosy, że wiele pacjentek nie otrzymuje skierowań na badania genetyczne. Z kolei wiele pacjentek, które już wykonały takie badanie, nie może dostać się do genetyka klinicznego, aby omówić jego wynik i otrzymać poradę genetyczną – podkreślała dr hab. Edyta Borkowska, konsultant krajowa w dziedzinie laboratoryjnej genetyki medycznej. 

Dr hab. Borkowska wskazała również na niedobór specjalistów genetyki klinicznej. Problem kadrowy dotyczy więc nie tylko etapu leczenia onkologicznego, ale również diagnostyki i poradnictwa niezbędnego do właściwej interpretacji wyników badań.

Diagnostyka genetyczna potrzebuje nowego koszyka świadczeń

Zdaniem konsultant krajowej zakres finansowanej diagnostyki powinien nadążać za zmianami, jakie nastąpiły w genetyce. Współczesne badania nie ograniczają się już do poszukiwania kilku najczęstszych wariantów w pojedynczych genach. Coraz większe znaczenie mają technologie umożliwiające jednoczesną analizę szerszego zakresu zmian.

– W tej chwili nie ograniczamy się już do kilku najczęściej badanych genów. Mamy ogromną wiedzę na temat innych, rzadszych wariantów genetycznych, nie tak dobrze znanych, które w ogóle nie są zlecane. Mamy również możliwość wykonywania badań z wykorzystaniem technologii NGS – wskazywała dr hab. Edyta Borkowska. 

Ekspertka poinformowała, że wraz z kilkunastoma specjalistami przez około pół roku pracowała nad propozycją nowego koszyka świadczeń badań genetycznych, przekazaną następnie do Agencji Oceny Technologii Medycznych.

– Ten nowy koszyk świadczeń, który przygotowaliśmy i przekazaliśmy do Agencji Oceny Technologii, nie opiera się na pojedynczej nazwie genu, tylko opiera się na technice. Jest to albo panel, albo WES, albo WGS, albo inne metody – mówiła.

Borkowska zwróciła jednocześnie uwagę, że wymienione w obecnych materiałach metody, takie jak RFLP czy MLPA, nadal pozwalają wykrywać określone zmiany, jednak – w jej ocenie – nie odpowiadają już poziomowi możliwości współczesnej diagnostyki.

Dostęp do innowacyjnej terapii nie zawsze jest równoznaczny z możliwością pełnego wykorzystania jej potencjału. Potrzebne jest również odpowiednie badanie, wykonane we właściwym momencie, oraz specjalista, który potrafi zinterpretować wynik i przełożyć go na decyzję kliniczną.

W przypadku raka piersi oznacza to zarówno diagnostykę dziedzicznych predyspozycji, jak i badania służące do podejmowania decyzji o zastosowaniu określonych metod leczenia. Znaczenie ma przy tym nie tylko dostęp do badań, ale również czas ich wykonania i uzyskania wyniku. Zdarza się, że informację o mutacji BRCA1 pacjentka otrzymuje dopiero pod koniec leczenia. 

Od dostępności do realnego wykorzystania możliwości systemu

Dane pokazują wyraźny postęp: rozszerzono grupę kobiet objętych programem mammograficznym, rozwijana jest e-rejestracja i Krajowa Sieć Onkologiczna, rośnie liczba wykonywanych zabiegów, a ponad 23 tys. pacjentów korzysta z programu lekowego raka piersi. Jednocześnie zaledwie około jednej trzeciej uprawnionych kobiet uczestniczy w programie mammograficznym.

Kolejnym etapem powinno być więc nie tylko zwiększanie liczby dostępnych świadczeń, ale skuteczniejsze wykorzystywanie już istniejącego potencjału oraz rozwijanie tych elementów systemu, które warunkują efekty leczenia – od dotarcia do kobiet niekorzystających z profilaktyki, poprzez szybką i nowoczesną diagnostykę, aż po zapewnienie odpowiednich zasobów kadrowych.

Październik, Miesiąc Świadomości Raka Piersi, jest dobrym momentem, by mówić o tych potrzebach szczególnie głośno. Bo świadomość raka piersi to nie tylko przypominanie kobietom o profilaktyce. To również pytanie o to, co dzieje się później – czy pacjentka otrzyma odpowiednią diagnostykę we właściwym czasie, będzie miała dostęp do optymalnie dobranego leczenia i trafi do systemu, który jest przygotowany, by wykorzystać możliwości, jakie daje dziś współczesna onkologia.

Źródło: wspólne posiedzenie Podkomisji stałej do spraw zdrowia publicznego oraz Podkomisji stałej do spraw onkologii, Sejm RP, 6 października 2026 r.; „Informacja na temat systemu profilaktyki, diagnostyki oraz leczenia raka piersi, z uwzględnieniem dostępności, zgłaszalności i wykorzystania potencjału e-rejestracji”.

Opracowanie: redakcja Medicalpress