– Nie może być tak, że położna wykrywa u kobiety ryzyko depresji albo słyszy od niej o myślach samobójczych, a jedyne, co może jej zaproponować, to kilkumiesięczne czekanie na pomoc lub prywatna wizyta za kilkaset złotych – podkreśliła w rozmowie z PAP dr hab. Magdalena Chrzan-Dętkoś z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego.

Jak przypomniała, rozwiązanie tego problemu zostało już w Polsce częściowo przetestowane. W latach 2019-2023 ze środków Ministerstwa Zdrowia i Unii Europejskiej realizowano program „Przystanek Mama”. W jego ramach odpowiednio przeszkolone położne i pielęgniarki oceniały ryzyko zachorowania i nasilenie objawów depresji poporodowej, a kobiety z grupy ryzyka mogły szybko uzyskać bezpłatne konsultacje psychologiczne.

– Położne i pielęgniarki prowadziły te badania podczas wizyt patronażowych po porodzie, szczepień dzieci, a także na oddziałach neonatologicznych, w tym oddziałach intensywnej terapii noworodka. Jeśli kobieta uzyskiwała podwyższony wynik w Edynburskiej Skali Depresji Poporodowej, lub zaznaczyła, że doświadcza myśli o zrobieniu sobie krzywdy, mogła skorzystać z trzech bezpłatnych konsultacji psychologicznych. Czas oczekiwania nie przekraczał dwóch tygodni, co w zdrowiu psychicznym ma ogromne znaczenie – powiedziała dr Chrzan-Dętkoś.

Program został później wskazany przez OECD (Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) jako przykład skutecznego i opłacalnego modelu profilaktyki zdrowia psychicznego kobiet po porodzie. Organizacja przeprowadziła także jego analizę kosztową, z której wynikało, że szybkie wsparcie psychologiczne może ograniczać ryzyko poważniejszych problemów psychicznych i zmniejszać koszty społeczne oraz zdrowotne w części krajów świata.

Jednym z najbardziej zaskakujących rezultatów programu okazała się skuteczność nawet bardzo krótkiej interwencji psychologicznej. – Trzy konsultacje to oczywiście niewiele i dużo kobiet mówiło, że potrzebuje dalszego wsparcia. Ale nawet tak podstawowa pomoc już coś zmieniała. Po tych trzech spotkaniach ok. połowa kobiet przestawała należeć do grupy ryzyka depresji poporodowej – zaznaczyła psycholożka.

Jak podkreśliła, jest to niezwykle ważne, ponieważ problemy psychiczne matki po porodzie wpływają nie tylko na nią samą, ale też na rozwój dziecka, funkcjonowanie całej rodziny oraz całego systemu ochrony zdrowia.

Mimo pozytywnych rezultatów program zakończył się w 2023 r. Zdaniem dr hab. Chrzan-Dętkoś jednym z największych paradoksów tej sytuacji jest to, że położne nadal mają obowiązek wykrywania ryzyka depresji poporodowej, ale często nie mają gdzie kierować kobiet wymagających pomocy. – Samo rozpoznanie problemu bez zapewnienia szybkiego dostępu do wsparcia psychologicznego stawia zarówno personel medyczny, jak i pacjentki w bardzo trudnej sytuacji – stwierdziła.

Badaczka porównała tę sytuację do funkcjonującej w Polsce szybkiej ścieżki onkologicznej. – W przypadku podejrzenia nowotworu pacjent trafia do szybkiej diagnostyki i leczenia. W przypadku zdrowia psychicznego kobiet po porodzie takiego systemu praktycznie nie ma – zauważyła.

Jako przykład skuteczniejszych rozwiązań dr hab. Chrzan-Dętkoś wskazała Wlk. Brytanię. Publiczny system ochrony zdrowia ma tam określony czas na zapewnienie pomocy kobietom, u których badania przesiewowe wskazują podwyższone ryzyko depresji lub zaburzeń lękowych. Maksymalny czas rozpoczęcia leczenia wynosi sześć tygodni i obejmuje – w zależności od potrzeb – psychoterapię lub farmakoterapię.

W opinii naukowczyni z UG zdrowie psychiczne kobiet po porodzie nadal pozostaje w Polsce tematem niedostatecznie obecnym w debacie publicznej. Tymczasem problemy tego typu dotyczą bardzo dużej grupy osób. Szacuje się, że na depresję poporodową zapada 10-22 proc. młodych matek, czyli nawet 1 na 5 kobiet w tym okresie życia. Ponad połowa z nich nie zgłasza się po pomoc lekarską.

– W Polsce, najprawdopodobniej z uwagi na lęk przed stygmatyzacją, być może wysokie wymagania wobec matek, wciąż niski poziom świadomości społecznej dotyczący dbania o zdrowie psychiczne po porodzie, na konsultacje niestety zgłasza się tylko 8 proc. mam z grupy ryzyka zachorowania, co wykazałyśmy wspólnie z Natalią Murawską i dr hab. Martą Łockiewicz w naszym badaniu z 2025 r. ((DOI: 10.1016/j.jad.2024.10.068) – powiedziała psycholożka.

Jak dodała, w miarę trwania programu i oswajania się zarówno personelu, jak i kobiet z oceną ryzyka zachorowania na depresję, liczba zgłoszeń rosła. Zdaniem ekspertki pokazuje to konieczność zarówno kontynuacji programów zdrowotnych, jak i zwiększania wiedzy społeczeństwa na temat zdrowia psychicznego po porodzie.

– Okres ciąży i pierwszych miesięcy po porodzie jest momentem ogromnej zmiany i dużego obciążenia emocjonalnego. U części kobiet właśnie wtedy po raz pierwszy pojawiają się zaburzenia depresyjne albo lękowe – powiedziała ekspertka.

Konsekwencje tego mogą być bardzo poważne. Według badań w krajach wysoko rozwiniętych samobójstwo jest jedną z głównych przyczyn śmierci kobiet w pierwszym roku po porodzie.

– O zdrowiu psychicznym w okresie okołoporodowym wciąż mówi się zdecydowanie za mało, mimo że to problem dotyczący bardzo wielu rodzin – podsumowała dr hab. Chrzan-Dętkoś.

Źródło: Nauka w Polsce

W tegorocznej edycji konkursu „Grant na zdrowie” wyróżnienia otrzymały Fundacja Pokonać Endometriozę i jej projekt „EndoEdukacja dla Szkół” oraz projekt „Macierzyństwo jest możliwe”, przygotowany przez Polskie Towarzystwo Zdrowia Publicznego. Finansowanie tych projektów pomoże szerzyć edukację na temat problemów, z którymi coraz częściej mierzą się współczesne kobiety oraz daje im szansę na ich rozwiązanie.

W Polsce potrzeby kobiet związane ze zdrowiem dotyczą nie tylko samej dostępności specjalnie dedykowanych im terapii. Kobiety często szukają wsparcia w zmaganiach z chorobą i pomocy w codziennym życiu. Odpowiedzią na ich potrzeby jest m.in. konkurs „Grant na zdrowie”, organizowany przez Gedeon Richter Polska we współpracy z Instytutem Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej. Jego celem jest docenienie i promowanie stowarzyszeń realizujących projekty, które przyczyniają się do poprawy jakości życia i zdrowia kobiet.

– Cały czas mamy świadomość jak wiele pozostaje jeszcze do zrobienia w obszarze zdrowia kobiet, dlatego po raz kolejny wspólnie z Gedeon Richter zorganizowaliśmy kolejną edycję konkursu Grant na zdrowie – tłumaczy Igor Grzesiak, Wiceprezes Instytutu Praw Pacjenta  i Edukacji Zdrowotnej. – Inicjatywy takie jak konkurs „Grant na zdrowie” są szczególnie cenne dla niewielkich organizacji pozarządowych. Dzięki środkom z grantu mogą wdrażać projekty, które mają szanse realnie poprawić sytuację pacjentów – dodaje.

Konkurs „Grant na zdrowie” cieszy się od samego początku dużym zainteresowaniem,
a o wygraną co roku walczy kilkadziesiąt organizacji. W zakończonej właśnie piątej edycji przyznano dwa granty w wysokości 20 000 zł na realizację wyjątkowych projektów, poświęconych edukacji i profilaktyce zdrowia kobiet. Otrzymały je:

• EndoEdukacja dla Szkół, czyli program przygotowany przez Fundację Pokonać Endometriozę,
• Macierzyństwo jest możliwe – projekt zainicjowany przez Polskie Towarzystwo Zdrowia Publicznego.

– Spośród wszystkich nadesłanych zgłoszeń Kapituła konkursowa zdecydowała się wybrać dwa, których wdrożenie może istotnie wpłynąć na poprawę jakości życia kobiet w Polsce. Cieszymy się, że po raz kolejny, już piąty, możemy mieć swój udział w realizacji tak wartościowych projektów – mówi Aneta Grzegorzewska, Dyrektor Pionu Korporacyjnego i Relacji Zewnętrznych Gedeon Richter Polska.

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na tę chorobę cierpi nawet 10 proc. kobiet w wieku rozrodczym na świecie^[1], a wciąż niewiele o niej wiemy. Szansą na wzrost świadomości dotyczącej endometriozy jest nagrodzony w konkursie „Grant na zdrowie” projekt EndoEdukacja dla Szkół, przygotowany przez Fundację „Pokonać Endometriozę”. Jego celem jest edukacja na ten temat wśród uczniów, nauczycieli i rodziców. Poza aspektem edukacyjnym, działanie ma ma promować wczesną diagnostykę, zdrowie reprodukcyjne, budowanie świadomości choroby i wsparcie młodzieży w dostępie do opieki medycznej.

– Endometrioza to choroba dotykająca kobiety w każdym wieku, również nastolatki. Wiele z nas pierwsze objawy choroby odczuwało już w szkole podstawowej. Mamy przykłady zagranicznych programów edukacyjnych prowadzonych w szkołach, takich jak australijski PPEP Talk, które pokazują, jak ważne jest włączenie do edukacji uświadamiania na temat endometriozy i bolesnego miesiączkowania – wyjaśnia Lucyna Jaworska-Wojtas, prezes Fundacji „Pokonać Endometriozę”. – Grant na zdrowie umożliwi nam sfinansowanie przygotowania materiałów edukacyjnych dla szkół, które będą dostosowane do wieku uczniów. Dzięki grantowi będziemy mogły również sfinansować druk i wysyłkę materiałów do wybranych szkół – dodaje.

Fundacja „Pokonać Endometriozę”^[2] to organizacja non-profit, która zwiększa świadomość na temat endometriozy, wspiera osoby dotknięte chorobą oraz promuje wczesną diagnozę i leczenie, zgodnie ze światowymi standardami. Prowadzi działania edukacyjne, informacyjne i pomocowe skierowane do pacjentek, ich bliskich oraz środowiska medycznego. Realizuje projekty przełamujące tabu wokół zdrowia reprodukcyjnego, takie jak kampanie społeczne, warsztaty i webinary – wszystko to w ścisłej współpracy z ekspertami, co zapewnia wysoką jakość inicjatyw. Fundacja angażuje się również w projekty edukacyjne, np. „Świadomość Endometriozy w Szkołach”.

Drugi „Grant na zdrowie” otrzymał projekt „Macierzyństwo jest możliwe”, przygotowany przez Polskie Towarzystwo Zdrowia Publicznego. Jego celem jest rozpowszechnienie wiedzy na temat mało znanej metody leczenia ciężkiej niewydolności szyjki macicy, czyli jej niezdolności do utrzymania ciąży do przewidywanego terminu porodu. Metoda ta polega na założeniu szwu (taśmy) TAC.

– Niewydolność cieśniowo-szyjkowa odpowiedzialna jest za 15-20% poronień i porodów przedwczesnych do 28 tygodnia ciąży. Patogeneza tej dysfunkcji nie jest do końca poznana. Powszechną metodą leczenia niewydolności szyjki macicy jest założenie szwu okrężnego (McDonalda) z dostępu przez pochwę. Niestety, postępowanie to nie jest skuteczne u około 13% pacjentek z ciężką niewydolnością szyjki macicy. W przypadku takich kobiet, będących zazwyczaj po kilku porodach przedwczesnych, szansą na macierzyństwo jest założenie szwu (taśmy) przezbrzusznego (transabdominal cervicoisthmus cerclage–TAC), którego skuteczność wynosi 95% – wyjaśnia Magdalena Konieczny z Polskiego Towarzystwa Zdrowia Publicznego. – Realizacja projektu pozwoli wdrożyć działania edukacyjno-informacyjne na temat tej metody leczenia. Będą one skierowane do kobiet z problemem niewydolności szyjki oraz lekarzy ginekologów, co zwiększy świadomość kobiet i medyków w tym zakresie. Rezultatem projektu będzie udostępnienie i usystematyzowanie w sieci (na stronie www) materiałów zawierających niezbędne informacje na temat możliwości leczenia ciężkiej niewydolności szyjki macicy. Opracowane w ramach grantu broszury z zawartą informacją o miejscach stosowania tej metody zostaną dostarczone do każdego oddziału ginekologiczno-położniczego w Polsce. W ten sposób podjęte działania mogą przyczynić się do osiągnięcia sukcesów macierzyńskich pacjentek, a tym samym poprawy jakości ich życia oraz ich rodzin – dodaje Magdalena Konieczny.

Polskie Towarzystwo Zdrowia Publicznego[3] to organizacja, która zajmuje się promowaniem wiedzy i działań w obszarze zdrowia publicznego, organizując konferencje, projekty badawczo-rozwojowe oraz kampanie edukacyjne. Od 2015 roku organizuje Międzynarodowe Kongresy PTZP. Angażuje się w różne inicjatywy związane z poprawą zdrowia społeczeństwa, w tym m.in. w działania związane z pandemią COVID-19. PTZP jest również partnerem projektu „Sieć Wiedzy – co powinniśmy wiedzieć w czasach epidemii” oraz wspiera kampanię #WezSieZbadaj, promującą badania cholesterolu i glukozy.