Medicalpress
W sezonie jesienno-zimowym 2025 2026 jedynie 22,3 proc. dorosłych Polaków przyjęło co najmniej jedno szczepienie ochronne. Aż 77,7 proc. nie poddało się żadnej formie profilaktyki szczepiennej. Takie dane przynosi raport „Polska na szczepieniach 2026” przygotowany przez Kliniki.pl na podstawie badania zrealizowanego metodą CAWI przez agencję SW Research na reprezentatywnej próbie dorosłych mieszkańców Polski.
Wyniki badania pokazują wyraźnie, że problem niskiej wyszczepialności wśród dorosłych ma charakter systemowy i nie dotyczy wyłącznie pojedynczych grup społecznych. Najczęściej deklarowanym szczepieniem było szczepienie przeciw grypie, które przyjęło 10,4 proc. respondentów. Szczepienie przeciw COVID 19 zadeklarowało 6,2 proc., przeciw wirusowi RSV 6,0 proc., a przeciw krztuścowi 4,9 proc.

Dane te pozostają spójne z informacjami publikowanymi przez Główny Inspektorat Sanitarny. Z danych dostępnych na portalu ezdrowie.gov.pl wynika, że wyszczepialność przeciw grypie w populacji ogólnej utrzymuje się na poziomie około 6 proc., co potwierdza utrzymujący się niski poziom zainteresowania szczepieniami sezonowymi.

Decyzja, nie bariera organizacyjna

Szczególnie istotne są powody rezygnacji ze szczepień wskazywane przez respondentów. Najczęściej nie były to czynniki organizacyjne ani finansowe, lecz decyzje oparte na przekonaniach i postrzeganiu potrzeby szczepienia.

W populacji ogólnej najczęściej wskazywano na przekonanie, że szczepienie nie było potrzebne, co zadeklarowało 25,2 proc. badanych. Brak zaufania do szczepionek wskazało 14,9 proc. respondentów. 12,0 proc. zadeklarowało brak zalecenia lekarza, a 8,9 proc. brak propozycji szczepienia. Obawy przed działaniami niepożądanymi zgłosiło 8,8 proc. badanych.

Znacznie rzadziej wskazywano na bariery praktyczne. Brak czasu deklarowało około 4 do 5 proc. respondentów, wysoki koszt około 2,5 proc., a problemy z dostępnością szczepień miały charakter marginalny.

Oznacza to, że kluczowym problemem nie jest infrastruktura ani organizacja systemu, lecz percepcja ryzyka, potrzeby i bezpieczeństwa szczepień.

Rodzice bardziej aktywni, ale też bardziej nieufni

Raport pokazuje także różnice między grupami społecznymi. Rodzice dzieci do 18. roku życia częściej niż ogół dorosłych podejmowali działania profilaktyczne, ale jednocześnie częściej deklarowali brak zaufania do szczepionek. W tej grupie 19,0 proc. wskazało brak zaufania wobec 14,9 proc. w populacji ogólnej.

Najczęstszym powodem nieszczepienia wśród rodziców pozostawało przekonanie o zbędności szczepienia, które zadeklarowało 23,3 proc. badanych z tej grupy.

Ta ambiwalencja pokazuje, że nawet osoby bardziej zaangażowane w kwestie zdrowotne nie są wolne od wątpliwości dotyczących profilaktyki.

Autorzy raportu podkreślają, że dominujące bariery mają charakter poznawczy i decyzyjny. Oznacza to, że wyzwaniem nie jest wyłącznie zapewnienie dostępu do szczepień, lecz odbudowa zaufania do profilaktyki oraz konsekwentna, jednoznaczna rekomendacja medyczna. Brak zalecenia lekarza wskazany przez 12 proc. respondentów pokazuje, jak duże znaczenie ma komunikacja w gabinecie lekarskim. Rekomendacja specjalisty pozostaje jednym z najsilniejszych czynników wpływających na decyzję o szczepieniu, a jej brak może być odbierany jako sygnał, że szczepienie nie jest konieczne.

W kontekście sezonowych wzrostów zachorowań na grypę, COVID 19 czy RSV oraz narastających ognisk krztuśca, niski poziom wyszczepialności w populacji dorosłych staje się istotnym problemem epidemiologicznym i systemowym.

Pełne wyniki raportu „Polska na szczepieniach 2026” dostępne są na stronie polskanaszczepieniach.pl

Źródło: Materiał Prasowy

Ministerstwo Zdrowia rozpoczęło konsultacje publiczne projektu rozporządzenia, które może zmienić obraz profilaktyki zakażeń w Polsce. Nowy kalendarz szczepień obowiązkowych zakłada włączenie do niego szczepień przeciwko HPV i meningokokom, korektę harmonogramu szczepień przeciw krztuścowi oraz doprecyzowanie zasad dotyczących kwalifikacji personelu i dokumentacji szczepień.
To jedna z najbardziej kompleksowych nowelizacji w ostatnich latach – jej cel, jak podkreśla resort zdrowia, to „zwiększenie ochrony przed chorobami zakaźnymi oraz uporządkowanie przepisów w dostosowaniu do aktualnej sytuacji epidemiologicznej i organizacyjnej systemu szczepień”.

Największą zmianą jest wprowadzenie obowiązkowych szczepień przeciw HPV dla dzieci od 9. do 15. roku życia. Ministerstwo wskazuje, że decyzja ta ma „kluczowe znaczenie dla profilaktyki nowotworów związanych z zakażeniem HPV, w tym raka szyjki macicy”. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia zakażenia HPV odpowiadają na świecie za około 690 tysięcy zachorowań na nowotwory rocznie, a w Polsce – za ponad 3 tysiące przypadków. Objęcie szczepień obowiązkiem ma umożliwić osiągnięcie wyższego poziomu wyszczepienia, a tym samym skuteczniejszą profilaktykę onkologiczną.

Projekt przewiduje także rozszerzenie obowiązkowych szczepień ochronnych o inwazyjne zakażenia meningokokowe. Nowe przepisy obejmą osoby do 19. roku życia z grup ryzyka oraz dzieci urodzone przez matki zakażone HIV. „Inwazyjna choroba meningokokowa rozwija się bardzo szybko i obarczona jest wysoką śmiertelnością oraz ryzykiem trwałych powikłań” – podkreśla resort. Wprowadzenie obowiązkowych szczepień ma zapobiec tragicznym skutkom zakażeń wśród dzieci i młodzieży.

Zmiany dotyczą także kalendarza szczepień przeciw krztuścowi. Druga dawka przypominająca ma być podawana wcześniej – w 12. roku życia zamiast w 14., a po 17. roku wprowadzono nowe szczepienie przypominające, zastępujące dotychczasową dawkę przeciw tężcowi i błonicy. Ministerstwo uzasadnia, że modyfikacja harmonogramu jest odpowiedzią na rosnącą liczbę przypadków krztuśca oraz konieczność utrzymania odporności populacyjnej wśród nastolatków i dorosłych.

Nowelizacja porządkuje także wiele przepisów technicznych, często pomijanych w publicznej debacie, a istotnych dla praktyki lekarskiej. Doprecyzowano wskazania do szczepień przeciw WZW typu B – mają one objąć również kobiety w ciąży, a nie tylko te planujące macierzyństwo. Zmieniono zasady dotyczące szczepień przeciw ospie wietrznej – obowiązek obejmie dzieci do 4. roku życia uczęszczające lub zakwalifikowane do żłobków i przedszkoli.

Projekt zawiera też modyfikacje w zakresie kwalifikacji personelu medycznego. Możliwość uzyskania kwalifikacji do przeprowadzania szczepień ma zostać włączona do programu kształcenia przeddyplomowego, co – jak podkreśla resort – ma zwiększyć dostępność wykwalifikowanych specjalistów. Wreszcie, zmienione zostaną wzory dokumentacji szczepień: Karty uodpornienia i Książeczki szczepień. Z przepisów usunięto natomiast odniesienia do szczepień realizowanych w szkołach, które w praktyce już nie funkcjonują.

Choć projekt rozporządzenia dopiero trafił do konsultacji publicznych, jego kierunek wydaje się jasny – to krok w stronę nowoczesnej profilaktyki i systemowego porządkowania obszaru szczepień. Włączenie HPV i meningokoków do kalendarza obowiązkowego to decyzje, które mogą realnie przełożyć się na zdrowie tysięcy Polaków, jeśli towarzyszyć im będzie skuteczna edukacja i zaufanie społeczne do szczepień.

Źródło: RCL

Centrum e-Zdrowia, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia oraz Głównym Inspektoratem Sanitarnym, opublikowało interaktywny raport o chorobach zakaźnych. To oficjalne i najbardziej aktualne źródło danych o zachorowaniach i szczepieniach przeciwko sześciu chorobom: grypie, COVID-19, krztuścowi, ospie wietrznej, półpaścowi i RSV. Raport przygotowano w dwóch językach – polskim i angielskim – a dane można analizować w podziale na płeć, wiek oraz lokalizację.
„Aktualne dane o szczepieniach i zachorowaniach to nieocenione źródło wiedzy, które okaże się pomocne przede wszystkim dla lekarzy, w ich codziennej pracy z pacjentami” – podkreśla wiceminister zdrowia Wojciech Konieczny.

W raporcie znajdziemy nie tylko suche liczby, ale także mechanizm pozwalający na uchwycenie dynamiki epidemicznej w skali kraju. Jak zaznacza Główny Inspektor Sanitarny dr Paweł Grzesiowski: „W przypadku COVID tego typu dane wykorzystujemy już od dawna, aby odpowiednio szybko identyfikować regiony i grupy wiekowe, w których występuje więcej zachorowań. Obecnie będzie to dotyczyło dodatkowo 5 innych chorób, co pozwoli szybciej i bardziej efektywnie reagować. Warto te dane udostępnić społeczeństwu, przede wszystkim w celu budowania świadomości zagrożeń i motywacji do zapobiegania, a personelowi medycznemu w celu ukierunkowania diagnostyki, terapii i profilaktyki”.

Opracowanie tego raportu było możliwe dzięki integracji wielu źródeł informacji. „Metodyka przygotowania raportu została opracowana na podstawie danych pochodzących z wielu źródeł. Wykorzystano informacje raportowane przez podmioty lecznicze do systemu e-zdrowia (P1), m.in. dane o zdarzeniach medycznych i kartach szczepień, uzupełnione o dane demograficzne. Dzięki połączeniu tych zasobów możliwe było stworzenie kompleksowego obrazu sytuacji epidemiologicznej w Polsce” – tłumaczy Radosław Michałek, zastępca dyrektora Centrum e-Zdrowia.

Znaczenie tego narzędzia trudno przecenić. Instytucje zdrowia publicznego zyskują dzięki niemu możliwość szybszego wykrywania ognisk chorób i lepszego planowania polityki zdrowotnej. Lekarze otrzymują narzędzie wspierające diagnostykę i edukację pacjentów. Naukowcy i analitycy mają dostęp do materiału ułatwiającego badania nad skutecznością szczepień i rozprzestrzenianiem się chorób. Dla obywateli natomiast raport staje się źródłem wiedzy, która pomaga podejmować świadome decyzje dotyczące zdrowia – własnego i bliskich.

Za jakość zestawień odpowiadają podmioty sprawozdające do systemu P1. Dlatego twórcy raportu zachęcają do rzetelnego przygotowywania i raportowania danych, bo od ich jakości zależy przejrzystość i wiarygodność obrazu epidemiologicznego w kraju.

Raport jest dostępny publicznie w sieci i stanowi krok w stronę większej transparentności, ale także nowoczesnego podejścia do zarządzania zdrowiem publicznym, w którym kluczowe znaczenie ma wiedza oparta na danych.

Źródło: MZ

 
Zakaźne choroby nie zniknęły – przeciwnie, znów pukają do naszych drzwi. Grypa, krztusiec, COVID-19 czy odra coraz częściej pojawiają się w statystykach zachorowań. Ich przebieg bywa poważny, zwłaszcza u osób starszych i z chorobami przewlekłymi. Tymczasem skuteczna profilaktyka wciąż pozostaje w zasięgu ręki – wystarczy się zaszczepić.
Program profilaktyczny Moje Zdrowie stanowi narzędzie wspierające pacjentów w podejmowaniu świadomych decyzji prozdrowotnych. Ułatwia dostęp do szczepień, przypomina o terminach i wskazuje konkretne możliwości działania. Warto z tego skorzystać, zanim pojawią się objawy choroby – bo wtedy często jest już za późno.

Dlaczego szczepienia są dziś kluczowe?

Przez lata, dzięki szczepieniom, medycyna skutecznie ograniczyła występowanie wielu chorób zakaźnych. Jednak odporność populacyjna nie jest stanem trwałym – wymaga systematycznego utrzymywania. Gdy poziom zaszczepienia w społeczeństwie spada, choroby wracają. Zakażenia, które wcześniej pojawiały się sporadycznie, dziś znów stają się realnym problemem zdrowotnym.

Szczepienia to nie tylko ochrona indywidualna. To także element solidarności społecznej. Chroniąc siebie, chronimy również osoby, które z różnych względów nie mogą przyjąć szczepionki – m.in. pacjentów onkologicznych, osoby po przeszczepach, chorych na choroby autoimmunologiczne czy zakażonych wirusem HIV. W ich przypadku nawet pozornie łagodna infekcja może prowadzić do ciężkich powikłań, a w skrajnych przypadkach – do zgonu.

Brak szczepień – realne ryzyko, które warto znać

Niepokojącym zjawiskiem jest rosnąca liczba osób, które rezygnują ze szczepień – z powodu dezinformacji, lęku lub przekonania, że choroby zakaźne „już nie występują”. Tymczasem rzeczywistość jest inna. Odra, która może prowadzić do zapalenia mózgu i trwałego uszkodzenia układu nerwowego, powróciła w Europie. Krztusiec – szczególnie niebezpieczny dla niemowląt – występuje coraz częściej u dorosłych, którzy nie przyjęli dawek przypominających. Zakażenia pneumokokowe czy grypa sezonowa, bagatelizowane przez wielu pacjentów, co roku prowadzą do hospitalizacji i zgonów, zwłaszcza u seniorów.

Szczepienia są jednym z nielicznych narzędzi w medycynie, które pozwalają uniknąć choroby zanim się ona pojawi. To nie tylko decyzja o ochronie zdrowia, ale często także o zachowaniu niezależności, uniknięciu długotrwałej rehabilitacji czy pobytu w szpitalu – mówi Joanna Szeląg lekarka rodzinna z Federacji Porozumienie Zielonogórskie

Jak skorzystać ze szczepień w ramach programu Moje Zdrowie?

Aby zrealizować szczepienia w ramach programu, wystarczy zgłosić się do przychodni podstawowej opieki zdrowotnej, w której jesteśmy zapisani. Personel medyczny sprawdzi indywidualny kalendarz szczepień, zaproponuje konkretne dawki przypominające i pomoże w doborze szczepień.

W wielu przypadkach szczepienia realizowane są od ręki – w placówkach zrzeszonych w Federacji Porozumienie Zielonogórskie wystarczy jedno zgłoszenie, aby rozpocząć procedurę oraz skonsultować z lekarzem POZ wskazania i przeciwwskazania.

Dla kogo są szczepienia w ramach programu?

Program Moje Zdrowie obejmuje szeroki wachlarz szczepień rekomendowanych w różnych grupach:

W naszej przychodni codziennie rozmawiamy z pacjentami o szczepieniach – opowiada lek. Joanna Szeląg – Często okazuje się, że ktoś ostatni raz szczepił się przeciw tężcowi 20 lat temu albo nie wie, że jako senior przysługuje mu bezpłatna szczepionka przeciw  grypie czy wirusowi RSV

Świadoma decyzja, która naprawdę chroni

Szczepienia to nie moda, lecz sprawdzona forma ochrony zdrowia, której skuteczność potwierdzają dane epidemiologiczne. Dzięki nim zmniejszamy ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, hospitalizacji, a w wielu przypadkach także długotrwałych powikłań. Warto o tym pamiętać i podejmować decyzje, które – choć pozornie proste – mogą mieć kluczowe znaczenie dla zdrowia i życia.

W codziennej praktyce widzę, jak wielu chorobom można zapobiec, działając zawczasu. Szczepienia to jedna z najskuteczniejszych form profilaktyki – prosta decyzja, która pozwala chronić zdrowie. Zdecydowanie zachęcam do szczepień, tym bardziej, że teraz w programie Moje Zdrowie można wykonać je nieodpłatnie – przekonuje ekspertka Federacji

Źródło: Komunikat Prasowy

Zachorowania na krztusiec w 2024 roku osiągnęły poziom nienotowany od ponad trzech dekad – ponad 32 tysiące przypadków. Choć ostatnie tygodnie przyniosły spadek liczby zakażeń, eksperci ostrzegają: krztusiec to choroba niezwykle zakaźna, groźna szczególnie dla niemowląt i seniorów, a jedyną skuteczną metodą ochrony pozostaje szczepienie. O roli profilaktyki, potrzebie szczepień przypominających i rosnącym znaczeniu pielęgniarek w systemie ochrony zdrowia mówią dr Paweł Grzesiowski, GIS, oraz dr Karolina Prasek z Medicover.
W ubiegłym roku na krztusiec zachorowało ponad 32 tys. osób. To ok. 35 razy więcej niż rok wcześniej. Ostatnie tygodnie przynoszą wyhamowanie tendencji wzrostowej, ale Główny Inspektor Sanitarny przestrzega przed tą groźną chorobą i wskazuje na konieczność szczepień u dzieci już w okresie niemowlęcym i szczepień przypominających u dorosłych. Dużą rolę w promowaniu tej jedynej formy profilaktyki odgrywają pielęgniarki, które nie tylko informują o korzyściach ze szczepień, ale też mogą do nich kwalifikować.

– Zakażenia krztuścem są zwykle związane z dużą zachorowalnością, ponieważ jest to choroba bardzo zakaźna. Jedna osoba chora, jeżeli w jej otoczeniu są osoby niezaszczepione, może zarazić nawet kilkanaście innych osób – mówi agencji Newseria dr n. med. Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny. – Krztusiec jest chorobą, która wywołuje różnego rodzaju objawy, w zależności od wieku chorego. Mieliśmy w zeszłym roku jeden przypadek śmiertelny niemowlęcia, które zachorowało na krztusiec i doznało powikłań w postaci zapalenia mózgu. To jest najgorsza postać tej choroby i ona występuje najczęściej właśnie u niemowląt.

Rok 2024 został nazwany przez lekarzy rokiem krztuśca. Z danych NIZP PZH-PIB, przedstawionych podczas konferencji w GIS, wynika, że liczba zachorowań wyniosła 32,4 tys. osób. Zaraportowano ok. 35 razy więcej przypadków niż w roku 2023. Są to tylko przypadki zgłoszone do systemu, ale w rzeczywistości znacznie więcej osób mogło przejść tę chorobę. Dla porównania między 2020 a 2023 rokiem liczba przypadków wynosiła między 182 a 922. Od 1990 roku najgorszy pod tym względem był 2016 rok, kiedy liczba ta wyniosła ponad 6,8 tys. Tegoroczne statystyki są już bliskie tego poziomu, choć są nieco niższe niż rok temu.

– Ostatnie tygodnie pokazują, że mamy mniej więcej 10-krotny spadek zachorowalności na krztusiec w stosunku do tego samego miesiąca ubiegłego roku, ale nie wiadomo, jak się sytuacja rozwinie. Po wakacjach dzieci wrócą do szkół, zaczną znowu wymieniać między sobą materiał biologiczny i być może znowu dojdzie do wzrostu zachorowań – mówi dr Paweł Grzesiowski. – Ubiegły rok stał się rekordowy właściwie z nieznanych bliżej przyczyn, bo nie wydarzyło się nic drastycznego, co by miało uzasadnić tak duży wzrost zachorowań. Oczywiście jednym z elementów jest to, że bardzo dużo osób dorosłych nie przyjmowało regularnie szczepionek przypominających przeciwko krztuścowi, a też część dzieci unika tego szczepienia ze względu na decyzję rodziców. Może zatem doszło do pewnej kumulacji różnych czynników, które spowodowały eksplozję zachorowań na krztusiec.

Prof. Ernest Kuchar, ekspert Rady Naukowej Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych, ocenia, że mogły się do tego przyczynić także popandemiczny dług zdrowotny, kiedy przez kilka miesięcy nie mieliśmy pełnego dostępu do systemu ochrony zdrowia, oraz pojawienie się nowych szczepów choroby.

– Grupą, która ciężko choruje na krztusiec, są małe dzieci, które mogą chorować z bezdechem, ciężkimi napadami kaszlu, uszkodzeniem oskrzeli czy płuc. Zachorowania u dorosłych przebiegają lżej, nie obserwuje się przypadków śmiertelnych, ale obserwuje się wielotygodniowy silny kaszel, który może mieć fatalne następstwa, włącznie z pęknięciem żeber, przepony czy uszkodzeniem tchawicy – wskazuje Główny Inspektor Sanitarny.

Leczenie krztuśca polega głównie na łagodzeniu objawów takich jak duszność, kaszel czy bezdech, ale nie zwalcza samej choroby. Jedyną realną ochroną jest profilaktyka. Krztusiec pozostaje jedną z najczęstszych chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia. NIZP PZH-PIB wskazuje, że w 2023 roku średni odsetek zaszczepionych wynosił w Polsce 94,5 proc. Jednak w niektórych województwach spadł poniżej 90 proc., co może potencjalnie tworzyć ryzyko epidemiczne. Wysoki poziom zaszczepienia populacji, który zapobiegnie nowym przypadkom zachorowań, powinien się bowiem utrzymywać powyżej 95 proc. Szczepienia są podawane już w siódmym tygodniu życia, właśnie po to, by zapobiec groźnemu zarażeniu u niemowląt.

– Zachęcamy również kobiety w ciąży, żeby przyjmowały szczepionkę przeciwko krztuścowi, bo odporność, która tworzy się w ciąży u mamy, przechodzi przez łożysko i dziecko jest chronione przez pierwsze kilka miesięcy po urodzeniu. A więc żeby mieć kompletną ochronę, dobrze jest, żeby zaszczepiła się kobieta w ciąży, a następnie przystępujemy do szczepienia niemowlęcia – wyjaśnia dr n. med. Paweł Grzesiowski.
W Polsce każda kobieta w ciąży może się bezpłatnie zaszczepić przeciwko krztuścowi w swojej poradni podstawowej opieki zdrowotnej.

Eksperci przypominają, że odporność uzyskana dzięki szczepieniom nie utrzymuje się przez całe życie, tylko zmniejsza się wraz z upływem czasu od szczepienia i zanika w ciągu 4–10 lat. Dlatego zalecane są regularne dawki przypominające co 5–10 lat. Dorośli, którzy nie uzupełnili szczepień, mogą być bezobjawowymi nosicielami i stanowić realne zagrożenie dla niemowląt.

– Szczepienia to inwestycja w zdrowie nas samych i naszych bliskich. Chronią nas przed poważnymi chorobami zakaźnymi, ale również przed powikłaniami, które mogą wystąpić w ich wyniku. Ta prosta, bezpieczna i skuteczna profilaktyka chroni przed zakażeniami wirusowymi czy bakteryjnymi – mówi dr n. o zdr. Karolina Prasek, dyrektorka Działu Rozwoju Pielęgniarstwa i Położnictwa w Medicover w Polsce. – W Medicoverze stawiamy duży nacisk na profilaktykę. Nasi specjaliści oraz eksperci, w tym lekarze, pielęgniarki, edukują pacjentów w zakresie szczepień, odpowiadają na nurtujące pytania pacjentów, żeby mogli oni podjąć świadomą decyzję co do przyjęcia szczepienia i tym samym ochrony siebie lub swoich bliskich.

– Przyjmując raz na 10 lat szczepionkę kombo, mamy ochronę przed trzema chorobami (krztusiec, błonica i tężec), z których każda jest inna, ale równie niebezpieczna – mówi Główny Inspektor Sanitarny. – To, czego się najbardziej obawiają pacjenci, to efekty uboczne szczepień. Boją się, że szczepionka mogłaby jakoś zaszkodzić, spowodować pogorszenia zdrowia, więc w tym zakresie musimy być otwarci na wszelkie pytania i wątpliwości.

To wymaga zaangażowania personelu medycznego, również pielęgniarek, w promowanie idei szczepień i wyjaśnianie wątpliwości pacjentów. Rola pielęgniarek na tym się nie kończy – od 2022 roku mogą samodzielnie kwalifikować dorosłych do szczepień ochronnych, co znacząco zwiększa dostępność do profilaktyki.

– W ubiegłym roku wprowadziliśmy wizyty kwalifikacyjne u pielęgniarek, co umożliwiły nam przepisy prawa. Dzięki temu zwiększyła nam się dostępność personelu medycznego, który nie tylko edukuje, uzupełnia wiedzę pacjentów, odpowiada na pytania, ale również stricte kwalifikuje pacjentów do szczepień przeciwko m.in. krztuścowi – mówi dr n. o zdr. Karolina Prasek.

W Medicoverze po umówieniu się na wizytę pacjent przechodzi kwalifikację, wykonaną przez lekarza lub pielęgniarkę, a następnie otrzymuje szczepienie – wszystko podczas jednej wizyty, by jak najbardziej uprościć cały proces.  
 
Jak wskazuje ekspertka, rola pielęgniarki w systemie ochrony zdrowia będzie nadal rosła. Już dziś mogą one samodzielnie diagnozować i leczyć pacjentów, a także przepisywać im niektóre z leków, w tym też refundowane, np. antybiotyki, leki stosowane w infekcjach górnych dróg oddechowych, na pasożyty czy zakażenia układu moczowego. W Medicoverze od ponad dwóch lat jest w ofercie wizyta pielęgniarska dla pacjentów z objawami infekcji górnych dróg oddechowych, którzy nie byli wcześniej konsultowani przez lekarza. Ukończenie konkretnych kursów specjalistycznych czy specjalizacji daje pielęgniarkom szereg dodatkowych uprawnień do samodzielności, np. w zakresie oceny stanu rany oraz zdjęcia szwów, wykonania i oceny wyniku badania EKG, a także spirometrii czy testów skórnych. 

W ramach europejskiej inicjatywy European Nursing Action pielęgniarki w krajach UE zyskują kompetencje w zakresie tzw. zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej, która obejmuje m.in.: samodzielne zakładanie cewników centralnych typu PICC (z wysoką skutecznością porównywalną do lekarzy), udział w interdyscyplinarnych zespołach medycznych oraz większą autonomię w podejmowaniu decyzji klinicznych.

źródło: newseria

Krztusiec, znany również jako „kaszel 100-dniowy”, to choroba wywołana przez bakterię Bordetella pertussis. Charakteryzuje się intensywnym, przerywanym kaszlem, który trwa kilka tygodni, a nawet miesięcy. Kaszel jest zwykle tak silny, że może prowadzić do wymiotów, zmęczenia, a nawet trudności w oddychaniu. Co należy wiedzieć o tej groźnej chorobie i jak przebiega leczenie? Rozmawiamy na ten temat z lek. Martą Moskal z Centrum Medycznego Scanmed, American Heart of Poland.

Od kilku lat obserwujemy niepokojący wzrost liczby zachorowań na krztuśca. W 2024 roku, od 1 stycznia do 15 września, na podstawie danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny, w Polsce zgłoszono 14 584 przypadki zachorowań. To ponad 26-krotny wzrost w porównaniu do roku poprzedniego.

Wzrost liczby zachorowań na krztuśca może mieć kilka przyczyn.

– Jedną z nich jest niezrealizowany program szczepień w dzieciństwie, który nie zapewnił odpowiedniego poziomu odporności wśród dzieci. Drugą istotną przyczyną jest zmniejszona ochrona dorosłych, wynikająca z upływu czasu od ostatniego szczepienia przypominającego w 14. roku życia. Warto pamiętać, że szczepienie przeciwko krztuścowi powinno być powtarzane co 10 lat. Niestety, ponieważ są to szczepienia zalecane i odpłatne, nie cieszą się one dużą popularnością, a to prowadzi do obniżenia skuteczności ochrony populacji – wyjaśnia lek. Marta Moskal, Centrum Medyczne Scanmed, American Heart of Poland.


Higiena przede wszystkim
Krztusiec jest chorobą zakaźną, która przenosi się drogą kropelkową. Jeśli w otoczeniu występują osoby z objawami kaszlu, najlepiej unikać kontaktu z nimi, zwłaszcza jeśli są to osoby z grupy podwyższonego ryzyka.

Pamiętajmy o higienie  – regularne mycie rąk, szczególnie po kaszlu lub kichaniu, może pomóc w ograniczeniu rozprzestrzeniania się bakterii. Należy także unikać dotykania twarzy, zwłaszcza ust, nosa i oczu, ponieważ to przez te miejsca bakterie mogą wniknąć do organizmu.

Krztusiec to choroba, która w początkowej fazie może mieć podobne objawy do przeziębienia, ale różni się od niego pod wieloma względami. Objawy rozwijają się w trzech etapach.

W I etapie – kataralnym (trwającym 1-2 tygodnie), objawy są podobne do przeziębienia, co utrudnia wczesną diagnozę. Pacjenci skarżą się na katar, łagodny kaszel, ból gardła, niską gorączkę i ogólne osłabienie. W II etapie – napadowym (trwającym 3-6 tygodni), kaszel staje się bardziej intensywny, pojawiają się napady kaszlu, które kończą się głośnym „krztuścem” (szczekającym dźwiękiem przy wdechu). Napady mogą trwać kilka minut i towarzyszą im trudności w oddychaniu, wymioty oraz bezdech, szczególnie u niemowląt. III etap – rekonwalescencji (trwający 1-2 miesiące) to okres, w którym pacjent stopniowo wraca do zdrowia, choć kaszel może utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni, a jego napady stają się mniej intensywne – opisuje ekspertka Centrum Medycznego Scanmed, American Heart of Poland.

Powikłania krztuśca

Krztusiec może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u dzieci poniżej 1. roku życia, seniorów oraz osób z osłabionym układem odpornościowym. Do najczęstszych powikłań należą:


Czy to krztusiec?

W celu potwierdzenia zakażenia krztuścem wykonuje się odpowiednie testy laboratoryjne. Wśród najczęściej stosowanych metod znajduje się PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy), która polega na pobraniu próbki wymazu z nosa lub gardła, oraz badania przeciwciał. W przypadku infekcji wykonuje się testy na obecność przeciwciał IgM (dodatnie wskazują na świeże zakażenie), IgA (pojawiają się jako pierwsze w najwcześniejszej fazie choroby) oraz IgG (mogą świadczyć o przebytej infekcji lub obecności bakterii w organizmie).

Kluczowe jest szybkie leczenie

Krztusiec jest chorobą wywołaną przez bakterię i najczęściej wdrażamy antybiotykoterapię, co powoduje zmniejszenie ryzyka rozprzestrzeniania się choroby. Istotne jest, aby leczenie rozpocząć jak najszybciej, najlepiej przed wystąpieniem napadów kaszlu.

Krztusiec to poważna choroba, której objawy mogą łatwo zostać pomylone z przeziębieniem. Jednak lekceważenie kaszlu, szczególnie u dzieci, osób starszych i osób z osłabionym układem odpornościowym, może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych.

źródło: American Heart of Poland

Nie mamy zaufania do szczepień. Tylko kilka procent Polaków szczepi się co roku na grypę. Jak pokazują badania, zazwyczaj jesteśmy mniej skłonni do szczepień, gdy nie czujemy presji zagrożenia. – Szczepienia ochronne to najlepsza inwestycja w zdrowie – mówi lek. Agnieszka Motyl specjalista medycyny rodzinnej i specjalista epidemiologii.
W lipcu br. media poinformowały, że Polska straciła odporność populacyjną na odrę. Było to pokłosie oświadczenia UNICEF, który wskazał, że w Polsce spadła znacząco wyszczepialność dzieci przeciw odrze. Ministerstwo Zdrowia zdementowało informacje a minister zdrowia Izabela Leszczyna zapewniła, że Polska nie utraciła odporności populacyjnej na odrę.
 
– Próg odporności zbiorowiskowej jest w przypadku odry wysoki, szacowany od 90 do nawet 95 proc. Jeżeli liczba osób odpornych (zaszczepionych lub po przebyciu choroby) spadnie poniżej tej wartości to możliwe jest pojawienie się ognisk zachorowań – tłumaczy w rozmowie z medicalpress lek. Agnieszka Motyl specjalista medycyny rodzinnej, specjalista epidemiologii. Dyrektor Działu Jakości i Standardów Medycznych Medicover Sp. z o.o. – Z danych PZH wynika, że poziom zaszczepienia dzieci przeciwko odrze obniża się z roku na rok. W 2022 roku zaledwie 90,9 proc. dzieci urodzonych w 2020 roku otrzymało pierwszą dawkę szczepionki, a drugą dawkę przewidzianą w 6 roku życia otrzymało jedynie 77,4 proc. dzieci z rocznika 2016.
 
Ogniska odry występują w pewnych obszarach
 
Jak wskazała minister zdrowia Izabela Leszczyna, występuje zróżnicowanie poziomu szczepień w poszczególnych województwach i odra pojawia się w pewnych obszarach, co jest skutkiem między innymi napływu do Polski imigrantów zza wschodniej granicy.
 
– Obserwujemy znaczne różnice pomiędzy poziomem zaszczepienia w poszczególnych województwach  (85,7 proc.-96,9 proc. dla rocznika 2020). W miejscach, gdzie odsetek zaszczepionych dzieci jest niewystarczający tzn. poniżej 90-95 proc., będą występować zachorowania wśród osób podatnych – wyjaśnia lek. Agnieszka Motyl, dodając: – Najbardziej narażone są małe dzieci dotychczas nieszczepione, ale również dzieci, nastolatki i osoby dorosłe, które przyjęły tylko jedną dawkę szczepionki. Osoby zaszczepione 2 dawkami oraz te, które przechorowały odrę w przeszłości, są chronione. Osoby urodzone przed wprowadzeniem szczepień (przed 1973 rokiem) zazwyczaj chorowały na odrę w dzieciństwie.
 
Dziecko zmarło na krztusiec
 
Mamy w Polsce pierwszy przypadek śmierci dziecka wskutek krztuśca. Jak mówi lek. Agnieszka Motyl, takich zdarzeń może być więcej ponieważ zwiększa się liczba zachorowań a więc rośnie ryzyko kontaktu z tym drobnoustrojem w populacji.
 
– Krztusiec najbardziej zagraża noworodkom i młodym niemowlętom do 6 miesiąca życia, ponieważ w tym wieku zachorowaniu mogą towarzyszyć powikłania neurologiczne to jest drgawki, krwawienie wewnątrzczaszkowe, niedotlenienie. Mogą też wystąpić trwałe następstwa np. niepełnosprawność intelektualna czy głuchota – mówi specjalistka, zaznaczając, że zachorowanie na krztuśca u małego dziecka w pierwszych miesiącach życia może w 0,5-1 proc. przypadków prowadzić do zgonu. –Małe dzieci najczęściej zarażają się krztuścem od starszego rodzeństwa i dorosłych opiekunów, dlatego tak ważna jest terminowa realizacja szczepień u niemowląt oraz szczepienia przeciw krztuścowi kobiet w ciąży, które zabezpieczają dziecko przez zachorowaniem w pierwszych miesiącach życia.
 
Po pierwsze edukacja
 
Lek. Agnieszka Motyl podkreśla, że edukacja zdrowotna i promocja zdrowia powinny być elementem zarówno systemu opieki medycznej jak i edukacji dzieci i młodzieży.
 
– Lekarze i inni pracownicy medyczni np. pielęgniarki, położne, farmaceuci, powinni zalecać szczepienia ochronne w kontekście stanu zdrowia i potrzeb danego pacjenta, pokazując korzyści, jakie daje zaszczepienie i ryzyka, jakie się wiążą z zachorowaniem. Wymaga to od nich nie tylko dobrego przygotowania merytorycznego, ale również umiejętności komunikacyjnych. Pracownicy medyczni powinni również sami być dobrym przykładem dla swoich pacjentów, realizując szczepienia rekomendowane dla swojej grupy zawodowej.
 

autor: red. Katarzyna Redmerska, Medicalpress
Zbliżająca się jesień oznacza często początek sezonu kaszlowego. Doskonale nam znany dźwięk kaszlu nie zawsze jednak oznacza przeziębienie. Nie zapominajmy o krztuścu – ostrej zakaźnej chorobie dróg oddechowych, która wciąż może zagrażać naszemu zdrowiu. Jak możemy zabezpieczyć swoje drogi oddechowe? Rozwiązaniem jest szczepienie, nie tylko dzieci, ale także dorosłych.
Krztusiec to choroba, na którą można zachorować w każdym wieku, a nawet kilka razy w życiu, ponieważ przebycie choroby nie pozostawia trwałej odporności[i]. W Polsce ponad połowa przypadków krztuśca dotyczy osób powyżej 15 r.ż., a najwyższa zapadalność w tej grupie jest w wieku 15 – 19 oraz 60 – 64 lata[ii].
Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania krztuścowi są szczepienia, które zalecane są wszystkim dorosłym w postaci pojedynczej dawki przypominającej co 10 lat[iii] [iv].


 
KRZTUSIEC – FAKTY:
 
Chory człowiek może zakażać nawet do 5 tygodni!
Źródłem zakażenia jest chory człowiek zarówno z pełnoobjawowym krztuścem, jak i łagodną postacią choroby, który może zakażać nawet 4 – 5 tygodni.5 Zakażenie pałeczką krztuśca przenosi się drogą kropelkową (poprzez kaszel, kichanie, mówienie). Krztusiec jest bardzo zakaźny, łatwiej jest się nim zakazić niż grypą, świnką, różyczką czy ospą wietrzną – jeden chory może zainfekować nawet do 17 osób.

– Pamiętajmy, że do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową. Jest to np. kontakt z chorym, twarzą w twarz w odległości do 1 m. Uważajmy także na dzielenie się jedzeniem lub używanie tych samych sztućców, ponieważ mamy wtedy bezpośredni kontakt z wydzielinami chorego. Przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu z chorym w bliskiej odległości co najmniej przez godzinę także może prowadzić do zakażenia – ostrzega dr n. med. Justyna Tymińska, specjalista medycyny rodzinnej na co dzień kwalifikujący do szczepień, wykładowca Uczelni Łazarskiego w Warszawie, w tym Centrum Symulacji Medycznej.
 
Krztusiec u dorosłych
Krztusiec u dorosłych przebiega w sposób odmienny niż u dzieci, dorośli częściej skarżą się na długotrwały kaszel5. Te niespecyficzne objawy utrudniają właściwe rozpoznanie choroby.7 Średnio co czwarty dorosły doświadcza powikłań po krztuścu, a ryzyko ich wystąpienia rośnie wraz z wiekiem. Wśród osób powyżej 60 r.ż. powikłań doświadcza ponad 40 % pacjentów.
 
– Cyklicznie, co 2-5 lat, notuje się wzrost zapadalności na krztusiec. Przyczyną jest wygasanie odporności poszczepiennej. To dlatego dorośli często nie mają już odporności na zachorowanie. Tymczasem krztusiec jest chorobą wszystkich grup wiekowych, z najcięższym przebiegiem u osób powyżej 65 r.ż. i małych dzieci. W rzeczywistości ryzyko ciężkiego przebiegu rośnie po 50 r.ż., a najlepszym sposobem zapobiegania zachorowaniu jest oczywiście szczepienie – dodaje dr Tymińska.
 
Jak zabezpieczyć swoje drogi oddechowe?
Szczepienia zalecane przeciwko krztuścowi znajdują się w Programie Szczepień Ochronnych.4 Rekomendowane są wszystkim osobom dorosłym (od 19 r.ż) w postaci pojedynczej dawki przypominającej co 10 lat.4 Regularne szczepienia przeciwko krztuścowi zalecane są szczególnie personelowi medycznemu, kobietom w ciąży, osobom z otoczenia niemowląt oraz osobom starszym.
 
– W przypadku osób dorosłych jedynym sposobem by się uchronić przed zachorowaniem jest szczepienie powtarzane co 10 lat. Warto skorzystać z możliwości podania szczepionki przeciwko krztuścowi razem ze szczepieniem przeciwko grypie podczas jednej wizyty – mówi lek. Łukasz Durajski, wakcynolog Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, rezydent pediatrii, ekspert medycyny podróży, członek American Academy of Pediatrics (AAP).
 
Jednoczesne szczepienie przeciwko krztuścowi i grypie to rozszerzenie zalecanego zakresu profilaktyki chorób układu oddechowego.4 Oznacza to także mniej wizyt w poradni, co oszczędza czas pacjenta oraz personelu medycznego.[xii] Co więcej, w przypadku osób zabezpieczonych przed krztuścem i grypą, łatwiej jest różnicować chorobę z COVID-19 w przypadku wystąpienia kaszlu.[xiii]
 
Zachęcam wszystkich do proaktywnej postawy w gabinecie lekarskim i dopytywanie o możliwości dodatkowej profilaktyki, szczególnie przed zbliżającym się okresem infekcji dolnych i górnych dróg oddechowych. Nie bójmy się szczepień, które są przebadane, dobrze tolerowane przez dorosłych a przede wszystkim pomagają nam uniknąć ciężkiego przebiegu choroby. Powikłania krztuśca mogą być poważne i długotrwałe, warto zatem wcześniej rozważyć możliwości zabezpieczenia swojego zdrowia. – dodaje Magdalena Kołodziej, prezes Fundacji My Pacjenci.
 
 
 
[i] Medycyna Praktyczna – Szczepienia, Szczepienie przypominające młodzieży i dorosłych przeciwko krztuścowi, przedruk z numeru 2/2018
[ii] NIZP-PZH, https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/krztusiec/?strona=3#jak-wielezachorowan-na-krztusiec-wystepuje-wpolsce
[iii] Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Lung disease including asthma and adult vaccination. Dostępne pod adresem: https://www.cdc.gov/vaccines/adults/recvac/health-conditions/lung-disease.htm
[iv] Program Szczepień Ochronnych 2022; dostęp na: https://www.gov.pl/web/gis/program-szczepien-ochronnych-na-rok-2022
[v] Kuchar E., Krztusiec, https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/158166,krztusiec
[vi] Biggerstaff M, et al. BMC lnfect Dis. 2014;14:480
[vii] Tan T et al. Pediatr Infect Dis J 2005;24:S10–S18
[viii]  Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Lung disease including asthma and adult vaccination. Dostępne pod adresem: https://www.cdc.gov/vaccines/adults/rec-vac/health-conditions/lung-disease.html
[ix] Riffelmann M, et al. Dtsch Arztebl Int.2008;105(37):623-6.
[x] De Serres G et al. J Infect Dis 2000;182:174–179.
[xi] von König CH et al. Lancet Infect Dis. 2002;2:744‒750.
[xii] Dr n. med. A. Matkowska-Kocjan, dr n. med. M. Rorat, dr n. med. I. Małecka, Koadministracja szczepień, Medycyna Praktyczna; dostęp na: https://www.mp.pl/szczepienia/praktyka/porocedury /256612,koadministracja-szczepionek
[xiii] www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7831710/
źrodło: MY Pacjenci
Zbliżająca się jesień oznacza często początek sezonu kaszlowego. Doskonale nam znany dźwięk kaszlu nie zawsze jednak oznacza przeziębienie. Nie zapominajmy o krztuścu – ostrej zakaźnej chorobie dróg oddechowych, która wciąż może zagrażać naszemu zdrowiu. Jak możemy zabezpieczyć swoje drogi oddechowe? Rozwiązaniem jest szczepienie, nie tylko dzieci, ale także dorosłych.
Krztusiec to choroba, na którą można zachorować w każdym wieku, a nawet kilka razy w życiu, ponieważ przebycie choroby nie pozostawia trwałej odporności[i]. W Polsce ponad połowa przypadków krztuśca dotyczy osób powyżej 15 r.ż., a najwyższa zapadalność w tej grupie jest w wieku 15 – 19 oraz 60 – 64 lata[ii].
Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania krztuścowi są szczepienia, które zalecane są wszystkim dorosłym w postaci pojedynczej dawki przypominającej co 10 lat[iii] [iv].


 
KRZTUSIEC – FAKTY:
 
Chory człowiek może zakażać nawet do 5 tygodni!
Źródłem zakażenia jest chory człowiek zarówno z pełnoobjawowym krztuścem, jak i łagodną postacią choroby, który może zakażać nawet 4 – 5 tygodni.5 Zakażenie pałeczką krztuśca przenosi się drogą kropelkową (poprzez kaszel, kichanie, mówienie). Krztusiec jest bardzo zakaźny, łatwiej jest się nim zakazić niż grypą, świnką, różyczką czy ospą wietrzną – jeden chory może zainfekować nawet do 17 osób.

– Pamiętajmy, że do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową. Jest to np. kontakt z chorym, twarzą w twarz w odległości do 1 m. Uważajmy także na dzielenie się jedzeniem lub używanie tych samych sztućców, ponieważ mamy wtedy bezpośredni kontakt z wydzielinami chorego. Przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu z chorym w bliskiej odległości co najmniej przez godzinę także może prowadzić do zakażenia – ostrzega dr n. med. Justyna Tymińska, specjalista medycyny rodzinnej na co dzień kwalifikujący do szczepień, wykładowca Uczelni Łazarskiego w Warszawie, w tym Centrum Symulacji Medycznej.
 
Krztusiec u dorosłych
Krztusiec u dorosłych przebiega w sposób odmienny niż u dzieci, dorośli częściej skarżą się na długotrwały kaszel5. Te niespecyficzne objawy utrudniają właściwe rozpoznanie choroby.7 Średnio co czwarty dorosły doświadcza powikłań po krztuścu, a ryzyko ich wystąpienia rośnie wraz z wiekiem. Wśród osób powyżej 60 r.ż. powikłań doświadcza ponad 40 % pacjentów.
 
– Cyklicznie, co 2-5 lat, notuje się wzrost zapadalności na krztusiec. Przyczyną jest wygasanie odporności poszczepiennej. To dlatego dorośli często nie mają już odporności na zachorowanie. Tymczasem krztusiec jest chorobą wszystkich grup wiekowych, z najcięższym przebiegiem u osób powyżej 65 r.ż. i małych dzieci. W rzeczywistości ryzyko ciężkiego przebiegu rośnie po 50 r.ż., a najlepszym sposobem zapobiegania zachorowaniu jest oczywiście szczepienie – dodaje dr Tymińska.
 
Jak zabezpieczyć swoje drogi oddechowe?
Szczepienia zalecane przeciwko krztuścowi znajdują się w Programie Szczepień Ochronnych.4 Rekomendowane są wszystkim osobom dorosłym (od 19 r.ż) w postaci pojedynczej dawki przypominającej co 10 lat.4 Regularne szczepienia przeciwko krztuścowi zalecane są szczególnie personelowi medycznemu, kobietom w ciąży, osobom z otoczenia niemowląt oraz osobom starszym.
 
– W przypadku osób dorosłych jedynym sposobem by się uchronić przed zachorowaniem jest szczepienie powtarzane co 10 lat. Warto skorzystać z możliwości podania szczepionki przeciwko krztuścowi razem ze szczepieniem przeciwko grypie podczas jednej wizyty – mówi lek. Łukasz Durajski, wakcynolog Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, rezydent pediatrii, ekspert medycyny podróży, członek American Academy of Pediatrics (AAP).
 
Jednoczesne szczepienie przeciwko krztuścowi i grypie to rozszerzenie zalecanego zakresu profilaktyki chorób układu oddechowego.4 Oznacza to także mniej wizyt w poradni, co oszczędza czas pacjenta oraz personelu medycznego.[xii] Co więcej, w przypadku osób zabezpieczonych przed krztuścem i grypą, łatwiej jest różnicować chorobę z COVID-19 w przypadku wystąpienia kaszlu.[xiii]
 
Zachęcam wszystkich do proaktywnej postawy w gabinecie lekarskim i dopytywanie o możliwości dodatkowej profilaktyki, szczególnie przed zbliżającym się okresem infekcji dolnych i górnych dróg oddechowych. Nie bójmy się szczepień, które są przebadane, dobrze tolerowane przez dorosłych a przede wszystkim pomagają nam uniknąć ciężkiego przebiegu choroby. Powikłania krztuśca mogą być poważne i długotrwałe, warto zatem wcześniej rozważyć możliwości zabezpieczenia swojego zdrowia. – dodaje Magdalena Kołodziej, prezes Fundacji My Pacjenci.
 
 
 
[i] Medycyna Praktyczna – Szczepienia, Szczepienie przypominające młodzieży i dorosłych przeciwko krztuścowi, przedruk z numeru 2/2018
[ii] NIZP-PZH, https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/krztusiec/?strona=3#jak-wielezachorowan-na-krztusiec-wystepuje-wpolsce
[iii] Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Lung disease including asthma and adult vaccination. Dostępne pod adresem: https://www.cdc.gov/vaccines/adults/recvac/health-conditions/lung-disease.htm
[iv] Program Szczepień Ochronnych 2022; dostęp na: https://www.gov.pl/web/gis/program-szczepien-ochronnych-na-rok-2022
[v] Kuchar E., Krztusiec, https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/158166,krztusiec
[vi] Biggerstaff M, et al. BMC lnfect Dis. 2014;14:480
[vii] Tan T et al. Pediatr Infect Dis J 2005;24:S10–S18
[viii]  Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Lung disease including asthma and adult vaccination. Dostępne pod adresem: https://www.cdc.gov/vaccines/adults/rec-vac/health-conditions/lung-disease.html
[ix] Riffelmann M, et al. Dtsch Arztebl Int.2008;105(37):623-6.
[x] De Serres G et al. J Infect Dis 2000;182:174–179.
[xi] von König CH et al. Lancet Infect Dis. 2002;2:744‒750.
[xii] Dr n. med. A. Matkowska-Kocjan, dr n. med. M. Rorat, dr n. med. I. Małecka, Koadministracja szczepień, Medycyna Praktyczna; dostęp na: https://www.mp.pl/szczepienia/praktyka/porocedury /256612,koadministracja-szczepionek
[xiii] www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7831710/
źrodło: MY Pacjenci
W tym roku obchody Europejskiego Tygodnia Szczepień zbiegają się w naszym kraju z ogromnym wyzwaniem, jakim jest zapewnienie szczepionek wielkiej grupie uchodźców z objętej wojną Ukrainy. Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) dzieci ukraińskie mogą być bardziej podatne na różne choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, takie jak polio czy odra. Poziom wyszczepienia przeciwko tym chorobom jest bowiem w Ukrainie wciąż niewystarczający.
Szczepienia są niezbędne w zapobieganiu wielu poważnym chorobom i w ochronie życia – przypominają inicjatorzy obchodów Europejskiego Tygodnia Szczepień, który w tym roku przypada w dniach 24-30 kwietnia [1]. Przyświeca mu hasło „Szczepienia – długie życie dla wszystkich”. Celem Europejskiego Tygodnia Szczepień obchodzonego z inicjatywy Europejskiego Regionalnego Biura WHO jest podnoszenie świadomości na temat roli szczepień w ochronie zdrowia i życia dzieci oraz dorosłych.

W tym roku obchody Europejskiego Tygodnia Szczepień zbiegają się w naszym kraju z ogromnym wyzwaniem, jakim jest zapewnienie szczepionek wielkiej grupie uchodźców z objętej wojną Ukrainy. Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) dzieci ukraińskie mogą być bardziej podatne na różne choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, takie jak polio czy odra. Poziom wyszczepienia przeciwko tym chorobom jest bowiem w Ukrainie wciąż niewystarczający [2].

Również poziom wyszczepienia przeciwko COVID-19 (pierwszą serią dawek) jest w Ukrainie znacznie poniżej średniej krajów Unii Europejskiej (UE) i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Dane z 23 lutego 2022 r. wskazują, że odsetek ten w Ukrainie wynosił 35 proc., podczas gdy 1 marca 2022 r. średnia w krajach UE/EOG wynosiła 71,7 proc. [3]

Dlatego eksperci EDCD zwracają uwagę, że uchodźcy z Ukrainy powinni mieć taki sam dostęp do ochrony przed chorobami zakaźnymi w postaci szczepień, jaki mają mieszkańcy kraju, do którego trafili [4].

Polskie Ministerstwo Zdrowia bardzo szybko (już 25 lutego 2022 r.) podjęło decyzję, że osoby przyjeżdżające do Polski z Ukrainy z powodu działań wojennych mogą bezpłatnie zaszczepić się przeciwko COVID-19 w ramach Narodowego Programu Szczepień [5]. Resort zdecydował też, że dzieci przebywające na terenie Polski w związku z wojną w Ukrainie powinny być szczepione bezpłatnie w ramach aktualnego Kalendarza szczepień (Program Szczepień Ochronnych – PSO na 2022 r.).

Jedną z dwóch różnic między ukraińskim a polskim programem szczepień obowiązkowych jest obecność w naszym programie szczepionki przeciw pneumokokom. Wprowadzono ją w Polsce od stycznia 2017 r. [6].

Na najcięższe zakażenia pneumokokami (Streptococcus pneumoniae), określanymi też jako dwoinki zapalenia płuc, narażone są zwłaszcza małe dzieci do 2 lat i osoby starsze powyżej 65. roku życia [7]. Zakażenie tymi bakteriami może prowadzić do rozwoju inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP), która obejmuje zapalenie płuc z bakteriemią, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz sepsę (posocznicę).

Wprowadzenie szczepień przeciwko pneumokokom wpłynęło na spadek liczby zachorowań na IChP oraz zgonów z jej powodu na świecie. Szacuje się, że dzięki powszechnym programom szczepień przeciw pneumokokom od 2000 r. uniknięto na świecie niemal 200 tys. zgonów [8]. Szczepienie dzieci przeciw pneumokokom chroni też przed zapaleniem ucha wywoływanym przez serotypy pneumokoków zawartych w danej szczepionce [9].

Jak wskazują autorzy raportu HTA Consulting pt. „Szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci w Polsce – stan faktyczny na 2020 rok”, już w trzecim roku od wprowadzenia szczepień przeciw pneumokokom do PSO odnotowano wysoką wyszczepialność – w przypadku dzieci z rocznika 2017 osiągnęła ona poziom 96 proc., a dostępne dane wskazują na równie wysoki odsetek wśród rocznika 2018. Tymczasem średnia wyszczepialność w Europie oscyluje na poziomie 92 proc [10].

Drugą szczepionką, która jest w kalendarzu szczepień obowiązkowych w Polsce, ale brak jej w kalendarzu szczepień obowiązkowych w Ukrainie, jest szczepionka przeciw rotawirusom. Polski budżet proponuje szczepionkę wymagająca trzech podań, ale rodzice mogą sfinansować zaszczepienie dziecka preparatem stosowanym w łatwiejszym schemacie dwudawkowym.

W polskim Programie Szczepień Ochronnych (PSO) wciąż nieobowiązkowe – a jedynie zalecane – są szczepienia przeciwko meningokokom. Tymczasem inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) jest zaliczana do najgroźniejszych chorób zakaźnych człowieka. Może szybko doprowadzić do zgonu lub dać trwałe powikłania (różnego stopnia niedosłuch czy uszkodzenia mózgu, padaczka, amputacje palców lub części kończyn, ubytki skóry i tkanki podskórnej wymagające przeszczepów oraz zaburzenia emocjonalne).

Ponieważ w grupie wiekowej do 11. miesiąca życia aż w 70 proc. występują zakażenia meningokokami serogrupy B [11], dzieci do pierwszego roku życia najlepiej zaszczepić przeciw meningokokom właśnie tej serogrupy [12]. Jedną ze szczepionek można stosować już od ukończenia przed dziecko drugiego miesiąca życia [13]. Następnie dzieci powinno się zaszczepić przeciw meningokokom serogrupy C lub A, C, W135 i Y. Jednak w celu szerszej ochrony, najlepiej podać szczepionkę chroniącą przeciw czterem serotypom meningokoków – A, C, W135 oraz Y [14].

Ważne jest szczepienie przeciwko ludzkiemu wirusowi brodawczaka (HPV), ponieważ przewlekła infekcja tym wirusem może prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy. Szczepienia przeciwko HPV zaleca się je szczególnie osobom przed inicjacją seksualną.

Mają one wysoką skuteczność. Po 10 latach programów szczepień przeciw temu wirusowi, kraje prowadzące szczepienia odnotowały, że aż o 85 proc. zmniejszyła się liczba patologii wysokiego stopnia szyjki macicy [15].

W Polsce od listopada 2021 r. na liście leków refundowanych znalazła się szczepionka przeciw HPV typu 16 i 18 o nazwie Cervarix. Oznacza to, że pacjenci mogą kupić preparat z 50 proc. odpłatnością we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach – u pacjentów od 9. roku życia do profilaktyki zmian przednowotworowych narządów płciowych i odbytu (szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu) oraz raka szyjki macicy i raka odbytu związanych przyczynowo z określonymi onkogennymi typami HPV.

Na swoich stronach Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego–Państwowy Zakład Higieny podkreśla, że szczepienia osób dorosłych są tak samo ważne jak szczepienia dzieci. Prawdopodobieństwo zgonu w przebiegu choroby, której można zapobiegać drogą szczepień, jest u osoby dorosłej 100-krotnie większe niż u dzieci [16].

Jednak dorośli w Polsce wciąż zaniedbują szczepienia. Przykładem są szczepienia przypominające przeciw krztuścowi. Z ogólnopolskiego badania na temat krztuśca przeprowadzonego przez KANTAR w marcu 2021 r. wynika, że jedynie 3 proc. dorosłych Polaków przyjęło dawkę przypominającą szczepionki przeciw tej chorobie.

Tymczasem, jak podaje NIZP-PZH, w ostatnich latach coraz częściej zachorowania na krztusiec dotyczą nastolatków oraz dorosłych. Wynika to z tego, iż z upływem czasu spada odporność na tę chorobę (najczęściej w ciągu 5–12 lat po szczepieniu podstawowym).

Dlatego dawkę przypominającą szczepionki na krztusiec powinny przyjmować: młodzież w wieku 19 lat oraz dorośli – pojedyncze dawki przypominające, co 10 lat. Ponieważ krztusiec jest jedną z niewielu chorób, która przenosi się z dorosłych na dzieci, bardzo ważne jest, by dawki przypominające przyjmował personel medyczny mający kontakt z noworodkami i niemowlętami, a także osoby starsze narażone na zakażenie, kobiety planujące ciążę lub w ciąży (po 28 tygodniu), osoby z otoczenia noworodków i niemowląt [17].

Doszczepianie się na krztusiec w wieku dorosłym jest bardzo ważne, ponieważ u dorosłych choroba może też prowadzić do poważnych powikłań, jak rozedma płuc, złamania żeber, wymioty. Uporczywy kaszel może stanowić zagrożenie dla osób chorych po przebytych operacjach jamy brzusznej lub klatki piersiowej oraz z przepuklinami, może też prowadzić do zaostrzeń przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), pęknięcia tętniaka lub nietrzymania moczu [18].

Szczepienia co roku zapobiegają milionom zgonów na całym świecie. Pomagają uniknąć 2–3 milionów zgonów tylko z takich przyczyn jak błonica, tężec, krztusiec, grypa i odra. Jest to również jedna z najbardziej opłacalnych inwestycji zdrowotnych. A mimo to, wciąż bardzo dużo ludzi na świecie, w tym niemal 20 mln dzieci, ma niewystarczający dostęp do szczepionek [19].

Rosnący problem stanowi odmawianie przez opiekunów zaszczepienia dzieci. W 2019 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaliczyła ruchy antyszczepionkowe i odmowę szczepień do 10 najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia ludzi na świecie [20].

Dlatego zdaniem ekspertów bardzo ważna jest ciągła edukacja, która pomoże budować w społeczeństwie postawy proszczepienne. Ważną rolę mogą tu odegrać m.in.: wprowadzenie edukacji na temat szczepień do programów nauczania, publiczna debata na temat szczepień osób dorosłych czy przeciwdziałanie rozpowszechnianiu fałszywych informacji (fake news) na temat szczepień [21].

Materiał prasowy przygotowany przez Stowarzyszenie Dziennikarze dla Zdrowia w związku z XXX edycją warsztatów z cyklu Quo Vadis Medicina? pt. „Praktyka szczepień w Polsce a nowe wyzwania”, zorganizowanych z okazji Europejskiego Tygodnia Szczepień, kwiecień 2022.

Referencje:

[1] European Immunization Week, WHO 2022, publikacja online: https://www.euro.who.int/en/health-topics/disease-prevention/vaccines-and-immunization/european-immunization-week [dostęp: 20.04.2022].

[2] Operational public health considerations for the prevention and control of infectious diseases in the context of Russia’s aggression towards Ukraine. Technical Report, ECDC, 08.03.2022, dostępny online: https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/prevention-control-infectious-diseases-russia-aggression.pdf [dostęp: 20.04.2022].

[3] Informacja za profilem #SzczepimySię na Twitterze: https://twitter.com/szczepimysie [dostęp: 20.04.2022].

[4] Tamże.

[5] Szczepienia przeciw COVID-19 dla osób z Ukrainy, komunikat Ministerstwa Zdrowia z 25.02.2022, dostępny online: https://www.gov.pl/web/szczepimysie/szczepienia-przeciw-covid-19-dla-osob-z-ukrainy [dostęp: 20.04.2022].

[6] Szczepionka przeciw pneumokokom. O szczepionce, NIZP-PZH, 13.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=4#jakie-rodzaje-szczepionek-przeciw-pneumokokm-sa-dostepne-w-polsce [dostęp: 20.04.2022].

[7] Tamże.

[8] Szczepionka przeciw pneumokokom. Jak często zakażenia pneumokokowe występują w Polsce?, NIZP-PZH, 13.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=3 [dostęp: 20.04.2022].

[9] Szczepionka przeciw pneumokokom. Podsumowanie, NIZP-PZH, 13.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=1 [dostęp: 20.04.2022].

[10] Szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci w Polsce – stan faktyczny na 2020 rok – streszczenie, HTA Consulting, Kraków 2021, dostępny online: https://hta.pl/pl/wp-content/uploads/sites/7/2021/03/NEW_Pneumokoki_RAPORT-AKTUALIZACJA_STRESZCZENIE_final.pdf [dostęp: 20.04.2022].

[11] Szczepionka przeciw meningokokom. Jak wiele zakażeń meningokokowych występuje w Polsce?, NIZP-PZH, 14.12.2021, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/?strona=4 [dostęp: 20.04.2022].

[12] Szczepionka przeciw meningokokom. Kto powinien zostać zaszczepiony przeciw zakażeniom meningokokowymi?, NIZP-PZH, 14.12.2021, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/?strona=6 [dostęp: 20.04.2022].

[13] Szczepionka przeciw meningokokom. Czytaj więcej, NIZP-PZH, 14.12.2021, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/?strona=8#ile-dawek-szczepionki-przeciw-meningokokom-grupy-b-nalezy-podac-oraz-w-jakim-schemacie [dostęp: 20.04.2022].

[14] Szczepionka przeciw meningokokom. Kto powinien zostać zaszczepiony przeciw zakażeniom meningokokowymi?, dz. cyt.

[15] Szczepionka przeciw HPV. Podsumowanie, NIZP-PZH, 11.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/hpv/?strona=1 [dostęp: 20.04.2022].

[16] Po co szczepimy dorosłych? Podsumowanie, NIZP-PZH, 30.03.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wszystko-o-szczepieniach/po-co-szczepimy-doroslych/ [dostęp: 20.04.2022].

[17] Szczepionka przeciw krztuścowi. O chorobie, NIZP-PZH, 01.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/krztusiec/?strona=2 [dostęp: 20.04.2022].

[18] Po co szczepimy dorosłych? Dlaczego osoby dorosłe powinny szczepić się przeciw krztuścowi?, NIZP-PZH, 30.03.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wszystko-o-szczepieniach/po-co-szczepimy-doroslych/?strona=3#dlaczego-osoby-dorosle-powinny-szczepic-sie-przeciw-krztuscowi [dostęp: 20.04.2022].

[19] Vaccines and immunization, WHO, informacje online: https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization#tab=tab_1 [dostęp: 20.04.2022].

[20] Ten threats to global health in 2019, WHO, materiał online: https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019 [dostęp: 20.04.2022].

[21] W. Zgliczyński, Szczepienia ochronne w Polsce, „Infos”, nr 6(287), 2021, Biuro Analiz Sejmowych, dostępny online: https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/1359A0B67DF75173C12586FB003B4840/$file/Infos_287.pdf [dostęp: 20.04.2022].
źródło: PAP

W tym roku obchody Europejskiego Tygodnia Szczepień zbiegają się w naszym kraju z ogromnym wyzwaniem, jakim jest zapewnienie szczepionek wielkiej grupie uchodźców z objętej wojną Ukrainy. Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) dzieci ukraińskie mogą być bardziej podatne na różne choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, takie jak polio czy odra. Poziom wyszczepienia przeciwko tym chorobom jest bowiem w Ukrainie wciąż niewystarczający.
Szczepienia są niezbędne w zapobieganiu wielu poważnym chorobom i w ochronie życia – przypominają inicjatorzy obchodów Europejskiego Tygodnia Szczepień, który w tym roku przypada w dniach 24-30 kwietnia [1]. Przyświeca mu hasło „Szczepienia – długie życie dla wszystkich”. Celem Europejskiego Tygodnia Szczepień obchodzonego z inicjatywy Europejskiego Regionalnego Biura WHO jest podnoszenie świadomości na temat roli szczepień w ochronie zdrowia i życia dzieci oraz dorosłych.

W tym roku obchody Europejskiego Tygodnia Szczepień zbiegają się w naszym kraju z ogromnym wyzwaniem, jakim jest zapewnienie szczepionek wielkiej grupie uchodźców z objętej wojną Ukrainy. Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) dzieci ukraińskie mogą być bardziej podatne na różne choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, takie jak polio czy odra. Poziom wyszczepienia przeciwko tym chorobom jest bowiem w Ukrainie wciąż niewystarczający [2].

Również poziom wyszczepienia przeciwko COVID-19 (pierwszą serią dawek) jest w Ukrainie znacznie poniżej średniej krajów Unii Europejskiej (UE) i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Dane z 23 lutego 2022 r. wskazują, że odsetek ten w Ukrainie wynosił 35 proc., podczas gdy 1 marca 2022 r. średnia w krajach UE/EOG wynosiła 71,7 proc. [3]

Dlatego eksperci EDCD zwracają uwagę, że uchodźcy z Ukrainy powinni mieć taki sam dostęp do ochrony przed chorobami zakaźnymi w postaci szczepień, jaki mają mieszkańcy kraju, do którego trafili [4].

Polskie Ministerstwo Zdrowia bardzo szybko (już 25 lutego 2022 r.) podjęło decyzję, że osoby przyjeżdżające do Polski z Ukrainy z powodu działań wojennych mogą bezpłatnie zaszczepić się przeciwko COVID-19 w ramach Narodowego Programu Szczepień [5]. Resort zdecydował też, że dzieci przebywające na terenie Polski w związku z wojną w Ukrainie powinny być szczepione bezpłatnie w ramach aktualnego Kalendarza szczepień (Program Szczepień Ochronnych – PSO na 2022 r.).

Jedną z dwóch różnic między ukraińskim a polskim programem szczepień obowiązkowych jest obecność w naszym programie szczepionki przeciw pneumokokom. Wprowadzono ją w Polsce od stycznia 2017 r. [6].

Na najcięższe zakażenia pneumokokami (Streptococcus pneumoniae), określanymi też jako dwoinki zapalenia płuc, narażone są zwłaszcza małe dzieci do 2 lat i osoby starsze powyżej 65. roku życia [7]. Zakażenie tymi bakteriami może prowadzić do rozwoju inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP), która obejmuje zapalenie płuc z bakteriemią, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz sepsę (posocznicę).

Wprowadzenie szczepień przeciwko pneumokokom wpłynęło na spadek liczby zachorowań na IChP oraz zgonów z jej powodu na świecie. Szacuje się, że dzięki powszechnym programom szczepień przeciw pneumokokom od 2000 r. uniknięto na świecie niemal 200 tys. zgonów [8]. Szczepienie dzieci przeciw pneumokokom chroni też przed zapaleniem ucha wywoływanym przez serotypy pneumokoków zawartych w danej szczepionce [9].

Jak wskazują autorzy raportu HTA Consulting pt. „Szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci w Polsce – stan faktyczny na 2020 rok”, już w trzecim roku od wprowadzenia szczepień przeciw pneumokokom do PSO odnotowano wysoką wyszczepialność – w przypadku dzieci z rocznika 2017 osiągnęła ona poziom 96 proc., a dostępne dane wskazują na równie wysoki odsetek wśród rocznika 2018. Tymczasem średnia wyszczepialność w Europie oscyluje na poziomie 92 proc [10].

Drugą szczepionką, która jest w kalendarzu szczepień obowiązkowych w Polsce, ale brak jej w kalendarzu szczepień obowiązkowych w Ukrainie, jest szczepionka przeciw rotawirusom. Polski budżet proponuje szczepionkę wymagająca trzech podań, ale rodzice mogą sfinansować zaszczepienie dziecka preparatem stosowanym w łatwiejszym schemacie dwudawkowym.

W polskim Programie Szczepień Ochronnych (PSO) wciąż nieobowiązkowe – a jedynie zalecane – są szczepienia przeciwko meningokokom. Tymczasem inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) jest zaliczana do najgroźniejszych chorób zakaźnych człowieka. Może szybko doprowadzić do zgonu lub dać trwałe powikłania (różnego stopnia niedosłuch czy uszkodzenia mózgu, padaczka, amputacje palców lub części kończyn, ubytki skóry i tkanki podskórnej wymagające przeszczepów oraz zaburzenia emocjonalne).

Ponieważ w grupie wiekowej do 11. miesiąca życia aż w 70 proc. występują zakażenia meningokokami serogrupy B [11], dzieci do pierwszego roku życia najlepiej zaszczepić przeciw meningokokom właśnie tej serogrupy [12]. Jedną ze szczepionek można stosować już od ukończenia przed dziecko drugiego miesiąca życia [13]. Następnie dzieci powinno się zaszczepić przeciw meningokokom serogrupy C lub A, C, W135 i Y. Jednak w celu szerszej ochrony, najlepiej podać szczepionkę chroniącą przeciw czterem serotypom meningokoków – A, C, W135 oraz Y [14].

Ważne jest szczepienie przeciwko ludzkiemu wirusowi brodawczaka (HPV), ponieważ przewlekła infekcja tym wirusem może prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy. Szczepienia przeciwko HPV zaleca się je szczególnie osobom przed inicjacją seksualną.

Mają one wysoką skuteczność. Po 10 latach programów szczepień przeciw temu wirusowi, kraje prowadzące szczepienia odnotowały, że aż o 85 proc. zmniejszyła się liczba patologii wysokiego stopnia szyjki macicy [15].

W Polsce od listopada 2021 r. na liście leków refundowanych znalazła się szczepionka przeciw HPV typu 16 i 18 o nazwie Cervarix. Oznacza to, że pacjenci mogą kupić preparat z 50 proc. odpłatnością we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach – u pacjentów od 9. roku życia do profilaktyki zmian przednowotworowych narządów płciowych i odbytu (szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu) oraz raka szyjki macicy i raka odbytu związanych przyczynowo z określonymi onkogennymi typami HPV.

Na swoich stronach Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego–Państwowy Zakład Higieny podkreśla, że szczepienia osób dorosłych są tak samo ważne jak szczepienia dzieci. Prawdopodobieństwo zgonu w przebiegu choroby, której można zapobiegać drogą szczepień, jest u osoby dorosłej 100-krotnie większe niż u dzieci [16].

Jednak dorośli w Polsce wciąż zaniedbują szczepienia. Przykładem są szczepienia przypominające przeciw krztuścowi. Z ogólnopolskiego badania na temat krztuśca przeprowadzonego przez KANTAR w marcu 2021 r. wynika, że jedynie 3 proc. dorosłych Polaków przyjęło dawkę przypominającą szczepionki przeciw tej chorobie.

Tymczasem, jak podaje NIZP-PZH, w ostatnich latach coraz częściej zachorowania na krztusiec dotyczą nastolatków oraz dorosłych. Wynika to z tego, iż z upływem czasu spada odporność na tę chorobę (najczęściej w ciągu 5–12 lat po szczepieniu podstawowym).

Dlatego dawkę przypominającą szczepionki na krztusiec powinny przyjmować: młodzież w wieku 19 lat oraz dorośli – pojedyncze dawki przypominające, co 10 lat. Ponieważ krztusiec jest jedną z niewielu chorób, która przenosi się z dorosłych na dzieci, bardzo ważne jest, by dawki przypominające przyjmował personel medyczny mający kontakt z noworodkami i niemowlętami, a także osoby starsze narażone na zakażenie, kobiety planujące ciążę lub w ciąży (po 28 tygodniu), osoby z otoczenia noworodków i niemowląt [17].

Doszczepianie się na krztusiec w wieku dorosłym jest bardzo ważne, ponieważ u dorosłych choroba może też prowadzić do poważnych powikłań, jak rozedma płuc, złamania żeber, wymioty. Uporczywy kaszel może stanowić zagrożenie dla osób chorych po przebytych operacjach jamy brzusznej lub klatki piersiowej oraz z przepuklinami, może też prowadzić do zaostrzeń przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), pęknięcia tętniaka lub nietrzymania moczu [18].

Szczepienia co roku zapobiegają milionom zgonów na całym świecie. Pomagają uniknąć 2–3 milionów zgonów tylko z takich przyczyn jak błonica, tężec, krztusiec, grypa i odra. Jest to również jedna z najbardziej opłacalnych inwestycji zdrowotnych. A mimo to, wciąż bardzo dużo ludzi na świecie, w tym niemal 20 mln dzieci, ma niewystarczający dostęp do szczepionek [19].

Rosnący problem stanowi odmawianie przez opiekunów zaszczepienia dzieci. W 2019 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaliczyła ruchy antyszczepionkowe i odmowę szczepień do 10 najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia ludzi na świecie [20].

Dlatego zdaniem ekspertów bardzo ważna jest ciągła edukacja, która pomoże budować w społeczeństwie postawy proszczepienne. Ważną rolę mogą tu odegrać m.in.: wprowadzenie edukacji na temat szczepień do programów nauczania, publiczna debata na temat szczepień osób dorosłych czy przeciwdziałanie rozpowszechnianiu fałszywych informacji (fake news) na temat szczepień [21].

Materiał prasowy przygotowany przez Stowarzyszenie Dziennikarze dla Zdrowia w związku z XXX edycją warsztatów z cyklu Quo Vadis Medicina? pt. „Praktyka szczepień w Polsce a nowe wyzwania”, zorganizowanych z okazji Europejskiego Tygodnia Szczepień, kwiecień 2022.

Referencje:

[1] European Immunization Week, WHO 2022, publikacja online: https://www.euro.who.int/en/health-topics/disease-prevention/vaccines-and-immunization/european-immunization-week [dostęp: 20.04.2022].

[2] Operational public health considerations for the prevention and control of infectious diseases in the context of Russia’s aggression towards Ukraine. Technical Report, ECDC, 08.03.2022, dostępny online: https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/prevention-control-infectious-diseases-russia-aggression.pdf [dostęp: 20.04.2022].

[3] Informacja za profilem #SzczepimySię na Twitterze: https://twitter.com/szczepimysie [dostęp: 20.04.2022].

[4] Tamże.

[5] Szczepienia przeciw COVID-19 dla osób z Ukrainy, komunikat Ministerstwa Zdrowia z 25.02.2022, dostępny online: https://www.gov.pl/web/szczepimysie/szczepienia-przeciw-covid-19-dla-osob-z-ukrainy [dostęp: 20.04.2022].

[6] Szczepionka przeciw pneumokokom. O szczepionce, NIZP-PZH, 13.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=4#jakie-rodzaje-szczepionek-przeciw-pneumokokm-sa-dostepne-w-polsce [dostęp: 20.04.2022].

[7] Tamże.

[8] Szczepionka przeciw pneumokokom. Jak często zakażenia pneumokokowe występują w Polsce?, NIZP-PZH, 13.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=3 [dostęp: 20.04.2022].

[9] Szczepionka przeciw pneumokokom. Podsumowanie, NIZP-PZH, 13.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/pneumokoki/?strona=1 [dostęp: 20.04.2022].

[10] Szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci w Polsce – stan faktyczny na 2020 rok – streszczenie, HTA Consulting, Kraków 2021, dostępny online: https://hta.pl/pl/wp-content/uploads/sites/7/2021/03/NEW_Pneumokoki_RAPORT-AKTUALIZACJA_STRESZCZENIE_final.pdf [dostęp: 20.04.2022].

[11] Szczepionka przeciw meningokokom. Jak wiele zakażeń meningokokowych występuje w Polsce?, NIZP-PZH, 14.12.2021, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/?strona=4 [dostęp: 20.04.2022].

[12] Szczepionka przeciw meningokokom. Kto powinien zostać zaszczepiony przeciw zakażeniom meningokokowymi?, NIZP-PZH, 14.12.2021, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/?strona=6 [dostęp: 20.04.2022].

[13] Szczepionka przeciw meningokokom. Czytaj więcej, NIZP-PZH, 14.12.2021, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/?strona=8#ile-dawek-szczepionki-przeciw-meningokokom-grupy-b-nalezy-podac-oraz-w-jakim-schemacie [dostęp: 20.04.2022].

[14] Szczepionka przeciw meningokokom. Kto powinien zostać zaszczepiony przeciw zakażeniom meningokokowymi?, dz. cyt.

[15] Szczepionka przeciw HPV. Podsumowanie, NIZP-PZH, 11.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/hpv/?strona=1 [dostęp: 20.04.2022].

[16] Po co szczepimy dorosłych? Podsumowanie, NIZP-PZH, 30.03.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wszystko-o-szczepieniach/po-co-szczepimy-doroslych/ [dostęp: 20.04.2022].

[17] Szczepionka przeciw krztuścowi. O chorobie, NIZP-PZH, 01.04.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/krztusiec/?strona=2 [dostęp: 20.04.2022].

[18] Po co szczepimy dorosłych? Dlaczego osoby dorosłe powinny szczepić się przeciw krztuścowi?, NIZP-PZH, 30.03.2022, publikacja online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wszystko-o-szczepieniach/po-co-szczepimy-doroslych/?strona=3#dlaczego-osoby-dorosle-powinny-szczepic-sie-przeciw-krztuscowi [dostęp: 20.04.2022].

[19] Vaccines and immunization, WHO, informacje online: https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization#tab=tab_1 [dostęp: 20.04.2022].

[20] Ten threats to global health in 2019, WHO, materiał online: https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019 [dostęp: 20.04.2022].

[21] W. Zgliczyński, Szczepienia ochronne w Polsce, „Infos”, nr 6(287), 2021, Biuro Analiz Sejmowych, dostępny online: https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/1359A0B67DF75173C12586FB003B4840/$file/Infos_287.pdf [dostęp: 20.04.2022].
źródło: PAP

W dniach 25-30 kwietnia br. obchodzimy kolejny Europejski Tydzień Szczepień (ang. European Immunization Week; EIW), którego organizatorem jest Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). W swoim przekazie promuje podstawowe przesłanie, że szczepienia ochronne są niezbędne do zapobiegania chorobom zakaźnym oraz tym samym do ochrony życia. Hasło przewodnie tegorocznego Tygodnia Szczepień to: „Długie Życie dla Wszystkich”.
Celem kampanii jest zwiększenie zasięgu szczepień ochronnych poprzez podnoszenie świadomości na temat znaczenia szczepień dla zdrowia wśród rodziców i opiekunów, pracowników służby zdrowia, decydentów politycznych oraz mediów.

Oddział europejski WHO koordynuje działania w ramach Europejskiego Tygodnia Szczepień (EIW) oraz zaprasza wszystkie państwa członkowskie w Europie do wzięcia udziału w ww. kampanii. Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF) i Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) dołączają do grona partnerów WHO na rzecz promocji szczepień ochronnych. Na poziomie regionalnym inicjatywa jest wspierana przez patronkę Europy – Marię, księżną koronną Danii. EIW jest organizowany w połączeniu z innymi inicjatywami regionalnymi WHO oraz Światowym Tygodniem Szczepień.

W tym roku szczepienia ochronne zajmują szczególne miejsce w obradach podkomisji stałej ds. zdrowia publicznego, która podczas posiedzenia w dniu 26 kwietnia br. rozpatrzy informację nt. dostępu do szczepień ochronnych dla dzieci, młodzieży i dorosłych w kontekście narastającego kryzysu humanitarnego na terenie Polski.

Porozumienie na Rzecz Dobrych Praktyk w Szczepieniach, podobnie jak w latach ubiegłych, dołącza do celebrowania tego wydarzenia, propagując wartość szczepień ochronnych oraz szerząc merytoryczną wiedzę na ich temat. W ramach obchodów Europejskiego Tygodnia Szczepień w Polsce w serwisie informacyjnym www.medexpress.pl oraz na profilach mediów społecznościowych Porozumienia (Twitter, Linkedin) prowadzona będzie kampania informacyjna dot. szczepień ochronnych, ich skuteczności oraz profilaktyki zdrowotnej.


Wartość szczepień wśród dzieci i młodzieży

DZIECI: zakażenia pneumokokowe są jedną z głównych przyczyn zachorowań i umieralności dzieci na świecie. Szeroko prowadzona profilaktyka szczepienna pozwala na znaczne ograniczenie zachorowań. Istotne jest zapewnienie optymalnej profilaktyki szczepiennej, odpowiadającej na lokalne potrzeby epidemiologiczne. Obecnie szczepienia w ramach PSO są realizowane szczepionką 10-walentną, eksperci apelują o pełniejsza ochronę, poprzez zastosowanie szczepionki 13-walentnej.

Obecnie dzieci, aby zrealizować obowiązek szczepień, w czasie jednej wizyty muszą poddać się nawet 4 iniekcjom. Od lat eksperci rekomendują szczepionki wysokoskojarzone, jako rozwiązanie upraszczające realizację PSO, skracające czas i zakres usługi oraz zwiększające akceptację dla realizacji szczepień wśród pacjentów, oferujące znacząco mniej iniekcji, bólu, działań niepożądanych oraz komfort dziecku, rodzicom oraz personelowi medycznemu.


MŁODZIEŻ: Polska jest jedynym krajem europejskim nieposiadającym narodowego programu szczepień przeciwko HPV. Narodowa Strategia Onkologiczna zakładała rozpoczęcie szczepień przeciwko HPV w 2021 dla dziewczynek, co mimo wielu zapewnień się nie stało. Na chwilę obecną została zrefundowana jedna szczepionka z częściową dopłatą pacjenta, nie ruszył jednak jeszcze narodowy program całkowicie bezpłatnych szczepień zapowiadany przez Ministerstwo Zdrowia.


Wartość szczepień wśród dorosłych

DOROŚLI: w Polsce praktycznie nie istnieje program szczepień ochronny osób dorosłych. Poziom wyszczepialności populacji dorosłych przeciw istotnym chorobom zakaźnym jest zatrważająco niski (dla większości chorób poniżej 1%).

W obecnej sytuacji epidemiologicznej i społecznej wyjątkowo istotne jest podejmowanie działań systemowych w celu obniżenia zachorowalności i obciążenia systemu opieki zdrowotnej m. im.:

– motywowanie lekarzy i innych pracowników ochrony zdrowia i egzekwowanie obowiązku rekomendacji szczepień pacjentom z grup ryzyka na rzecz podnoszenia wyszczepialności chorób górnych dróg oddechowych, którym można zapobiegać poprzez szczepienia (grypa, pneumokoki, krztusiec, COVID-19);

– wyznaczanie celów dot. podniesienia poziomów wyszczepialności w celu zmniejszenia zachorowalności na te choroby i odciążenia systemu opieki zdrowotnej dzięki redukcji liczby hospitalizacji;

– potrzeba rozszerzenia zakresu ochrony populacji dorosłych poprzez szczepienia interwencyjne osób z kontaktu uchodźców z Ukrainy oraz wprowadzenie rozwiązań systemowych i populacyjnych np. rozszerzenie zakresu ochrony w ramach PSO w 19 roku życia dzięki zamianie szczepionki Td (tężec, błonica) na szczepionkę Tdap-IPV (tężec, błonica, krztusiec, poliomyelitis).


Rozwiązania systemowe

Skrócenie ścieżki pacjenta do szczepień w aptekach poprzez rozszerzenie uprawnień farmaceutów o:

– możliwość wystawiania recept na szczepionki (w tym refundowane),

– możliwość realizacji również innych niż COVID-19 i grypa, szczepień osób dorosłych np. pneumokoki, HPV, krztusiec.


Kryzys humanitarny

Wyzwania, jakie są przed nami w związku z kryzysem humanitarnym – zmiana sytuacji i poziomu wyszczepienia na terenie Polski w związku z kryzysem uchodźczym:

– ryzyko ponownego pojawienia się wyeliminowanych poprzez szczepienia chorób zakaźnych dla osób dorosłych oraz dzieci związane z falą uchodźców o nieznanym statusie immunizacji, przy uwzględnieniu niskiego poziomu wyszczepialności w Ukrainie (odra, poliomyelitis, tężec, błonica krztusiec);

– omówienie realizacji oraz niezbędnych zmian w aktualnej wersji Programu Szczepień Ochronnych, zwłaszcza w kontekście dołączenia do programu dzieci, uchodźców z Ukrainy (czerwiec 2022). Konieczność indywidualnego podejścia do ww. dzieci (nieznany lub niepełny status immunizacji);

– skokowy wzrost zapotrzebowania na szczepionki oraz na świadczone usługi szczepienia – konieczność uproszczenia realizacji szczepień;

– organizacja i działania informacyjne nt. szczepień skierowane do uchodźców (skąd należy czerpać informację, kto powinien przyjąć szczepienie i jak go o tym poinformować oraz przekonać do szczepienia);

– większe obciążenie systemu spowodowane wzrostem liczby osób uprawnionych do realizacji świadczeń w tym szczepień ochronnych ryzyko braku dostępności szczepionek do realizacji bez planowanego systemu dostaw.

Więcej informacji znajduje się na stronie: www.szczepienia-ioz.pl

źródło: IOZ

W dniach 25-30 kwietnia br. obchodzimy kolejny Europejski Tydzień Szczepień (ang. European Immunization Week; EIW), którego organizatorem jest Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). W swoim przekazie promuje podstawowe przesłanie, że szczepienia ochronne są niezbędne do zapobiegania chorobom zakaźnym oraz tym samym do ochrony życia. Hasło przewodnie tegorocznego Tygodnia Szczepień to: „Długie Życie dla Wszystkich”.
Celem kampanii jest zwiększenie zasięgu szczepień ochronnych poprzez podnoszenie świadomości na temat znaczenia szczepień dla zdrowia wśród rodziców i opiekunów, pracowników służby zdrowia, decydentów politycznych oraz mediów.

Oddział europejski WHO koordynuje działania w ramach Europejskiego Tygodnia Szczepień (EIW) oraz zaprasza wszystkie państwa członkowskie w Europie do wzięcia udziału w ww. kampanii. Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF) i Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) dołączają do grona partnerów WHO na rzecz promocji szczepień ochronnych. Na poziomie regionalnym inicjatywa jest wspierana przez patronkę Europy – Marię, księżną koronną Danii. EIW jest organizowany w połączeniu z innymi inicjatywami regionalnymi WHO oraz Światowym Tygodniem Szczepień.

W tym roku szczepienia ochronne zajmują szczególne miejsce w obradach podkomisji stałej ds. zdrowia publicznego, która podczas posiedzenia w dniu 26 kwietnia br. rozpatrzy informację nt. dostępu do szczepień ochronnych dla dzieci, młodzieży i dorosłych w kontekście narastającego kryzysu humanitarnego na terenie Polski.

Porozumienie na Rzecz Dobrych Praktyk w Szczepieniach, podobnie jak w latach ubiegłych, dołącza do celebrowania tego wydarzenia, propagując wartość szczepień ochronnych oraz szerząc merytoryczną wiedzę na ich temat. W ramach obchodów Europejskiego Tygodnia Szczepień w Polsce w serwisie informacyjnym www.medexpress.pl oraz na profilach mediów społecznościowych Porozumienia (Twitter, Linkedin) prowadzona będzie kampania informacyjna dot. szczepień ochronnych, ich skuteczności oraz profilaktyki zdrowotnej.


Wartość szczepień wśród dzieci i młodzieży

DZIECI: zakażenia pneumokokowe są jedną z głównych przyczyn zachorowań i umieralności dzieci na świecie. Szeroko prowadzona profilaktyka szczepienna pozwala na znaczne ograniczenie zachorowań. Istotne jest zapewnienie optymalnej profilaktyki szczepiennej, odpowiadającej na lokalne potrzeby epidemiologiczne. Obecnie szczepienia w ramach PSO są realizowane szczepionką 10-walentną, eksperci apelują o pełniejsza ochronę, poprzez zastosowanie szczepionki 13-walentnej.

Obecnie dzieci, aby zrealizować obowiązek szczepień, w czasie jednej wizyty muszą poddać się nawet 4 iniekcjom. Od lat eksperci rekomendują szczepionki wysokoskojarzone, jako rozwiązanie upraszczające realizację PSO, skracające czas i zakres usługi oraz zwiększające akceptację dla realizacji szczepień wśród pacjentów, oferujące znacząco mniej iniekcji, bólu, działań niepożądanych oraz komfort dziecku, rodzicom oraz personelowi medycznemu.


MŁODZIEŻ: Polska jest jedynym krajem europejskim nieposiadającym narodowego programu szczepień przeciwko HPV. Narodowa Strategia Onkologiczna zakładała rozpoczęcie szczepień przeciwko HPV w 2021 dla dziewczynek, co mimo wielu zapewnień się nie stało. Na chwilę obecną została zrefundowana jedna szczepionka z częściową dopłatą pacjenta, nie ruszył jednak jeszcze narodowy program całkowicie bezpłatnych szczepień zapowiadany przez Ministerstwo Zdrowia.


Wartość szczepień wśród dorosłych

DOROŚLI: w Polsce praktycznie nie istnieje program szczepień ochronny osób dorosłych. Poziom wyszczepialności populacji dorosłych przeciw istotnym chorobom zakaźnym jest zatrważająco niski (dla większości chorób poniżej 1%).

W obecnej sytuacji epidemiologicznej i społecznej wyjątkowo istotne jest podejmowanie działań systemowych w celu obniżenia zachorowalności i obciążenia systemu opieki zdrowotnej m. im.:

– motywowanie lekarzy i innych pracowników ochrony zdrowia i egzekwowanie obowiązku rekomendacji szczepień pacjentom z grup ryzyka na rzecz podnoszenia wyszczepialności chorób górnych dróg oddechowych, którym można zapobiegać poprzez szczepienia (grypa, pneumokoki, krztusiec, COVID-19);

– wyznaczanie celów dot. podniesienia poziomów wyszczepialności w celu zmniejszenia zachorowalności na te choroby i odciążenia systemu opieki zdrowotnej dzięki redukcji liczby hospitalizacji;

– potrzeba rozszerzenia zakresu ochrony populacji dorosłych poprzez szczepienia interwencyjne osób z kontaktu uchodźców z Ukrainy oraz wprowadzenie rozwiązań systemowych i populacyjnych np. rozszerzenie zakresu ochrony w ramach PSO w 19 roku życia dzięki zamianie szczepionki Td (tężec, błonica) na szczepionkę Tdap-IPV (tężec, błonica, krztusiec, poliomyelitis).


Rozwiązania systemowe

Skrócenie ścieżki pacjenta do szczepień w aptekach poprzez rozszerzenie uprawnień farmaceutów o:

– możliwość wystawiania recept na szczepionki (w tym refundowane),

– możliwość realizacji również innych niż COVID-19 i grypa, szczepień osób dorosłych np. pneumokoki, HPV, krztusiec.


Kryzys humanitarny

Wyzwania, jakie są przed nami w związku z kryzysem humanitarnym – zmiana sytuacji i poziomu wyszczepienia na terenie Polski w związku z kryzysem uchodźczym:

– ryzyko ponownego pojawienia się wyeliminowanych poprzez szczepienia chorób zakaźnych dla osób dorosłych oraz dzieci związane z falą uchodźców o nieznanym statusie immunizacji, przy uwzględnieniu niskiego poziomu wyszczepialności w Ukrainie (odra, poliomyelitis, tężec, błonica krztusiec);

– omówienie realizacji oraz niezbędnych zmian w aktualnej wersji Programu Szczepień Ochronnych, zwłaszcza w kontekście dołączenia do programu dzieci, uchodźców z Ukrainy (czerwiec 2022). Konieczność indywidualnego podejścia do ww. dzieci (nieznany lub niepełny status immunizacji);

– skokowy wzrost zapotrzebowania na szczepionki oraz na świadczone usługi szczepienia – konieczność uproszczenia realizacji szczepień;

– organizacja i działania informacyjne nt. szczepień skierowane do uchodźców (skąd należy czerpać informację, kto powinien przyjąć szczepienie i jak go o tym poinformować oraz przekonać do szczepienia);

– większe obciążenie systemu spowodowane wzrostem liczby osób uprawnionych do realizacji świadczeń w tym szczepień ochronnych ryzyko braku dostępności szczepionek do realizacji bez planowanego systemu dostaw.

Więcej informacji znajduje się na stronie: www.szczepienia-ioz.pl

źródło: IOZ