Radioterapia jest jedną z trzech podstawowych metod leczenia nowotworów i jednocześnie jest trudna do zrozumienia. Radioterapii jest poddawanych aż około 60% chorych na nowotwory, ale wokół tej zaawansowanej technologicznie, bezpiecznej i precyzyjnej formy leczenia wciąż narastają mity oraz nieuzasadnione obawy. Aby przybliżyć fakty i rozwiać najczęstsze wątpliwości, Karkonoski Sejmik Osób Niepełnosprawnych (KSON) zorganizował webinar edukacyjny z okazji Europejskiego Dnia Praw Pacjentów. Gościem spotkania był Profesor Mateusz Spałek, specjalista z Narodowego Instytutu Onkologii – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie, który na co dzień wykorzystuje radioterapię w leczeniu chorych.

Radioterapia jest to jedna z trzech podstawowych metod leczenia onkologicznego i znajduje zastosowanie u około 60% chorych na nowotwory na pewnym etapie leczenia, co dotyczy leczenia radykalnego lub paliatywnego. Radioterapia może uzupełniać leczenie chirurgiczne, może być metodą samodzielną, może być także skojarzona z chemioterapią, immunoterapią lub leczeniem celowanym. Jest cały szereg zastosowań radioterapii na różnych etapach leczenia. Może być realizowana z zewnątrz za pomocą przyśpieszaczy, od wewnątrz organizmu z wykorzystaniem brachyterapii. Wykorzystywana jest również niekiedy radioterapia śródoperacyjna.

Większość nowotworów można leczyć z wykorzystaniem radioterapii. Są nowotwory, które można wyleczyć z zastosowaniem radioterapii lub radiochemioterapii lub radioimmunoterapii. Do takich nowotworów należą – przykładowo – nowotwory narządów głowy i szyi (np. rak krtani), nowotwory ginekologiczne (np. rak szyjki macicy) oraz bardziej zaawansowane stadia raka płuca. – Radioterapia jest efektywna wtedy, kiedy jesteśmy w stanie podać wystarczającą dawkę do „zniszczenia” wszystkich komórek nowotworowych – powiedział podczas spotkania Profesor Mateusz Spałek. Na skuteczność radioterapii – oprócz dawki – wpływa wiele innych czynników. Należy wymienić stopień zaawansowania choroby nowotworowej oraz możliwość podania odpowiednio wysokiej dawki, co zależy – między innymi – od współwystępowania innych chorób lub wieku chorego. Istnieją również czynniki modyfikowalne, na które wpływ ma sam chory – przykładem jest palenie papierosów, które w istotny sposób pogarsza tolerancję radioterapii i obniża jej skuteczność – dodaje Profesor Spałek.

Nowoczesna radioterapia pozwala uniknąć niepotrzebnych, dodatkowych hospitalizacji chorych dzięki większej precyzji leczenia oraz możliwości podania wyższych dawek promieniowania i oszczędzenia zdrowych tkanek z ograniczeniem występowania powikłań i skutków ubocznych oraz skrócenia czasu leczenia (mniejsza ilość frakcji).

– W Polsce mamy doskonały sprzęt do radioterapii. W Polsce popularna w ostatnich latach stała się radioterapia stereotaktyczna. Jest to metoda, która pozwala na podanie bardzo wysokiej dawki w jednej lub paru sesjach tylko w objętość samego nowotworu, dzięki postępowi technologicznemu. (…) Umożliwia leczenie np. wczesnego raka płuca bez przerzutów do węzłów chłonnych na równi skutecznie jak chirurgia – powiedział Profesor Mateusz Spałek. – Mamy doskonałą technologię do leczenia niewielkich przerzutów do mózgu i łagodnych nowotworów mózgu – np. Gamma Knife. Mamy dostęp do zminiaturyzowanych przyśpieszaczy do radiochirurgii, jak CyberKnife, czy też przyśpieszaczy liniowych dedykowanych radiochirurgii, jak Edge.

Ekspert zwrócił uwagę, że w Polsce dostępne są zaawansowane techniki radioterapii adaptacyjnej. – W trakcie zabiegu, gdy chorego układa się na stole terapeutycznym, przygotowany plan naświetlania jest codziennie adaptowany do aktualnej anatomii ciała – tłumaczył podczas spotkania.

CyberKnife dzięki systemowi „synchrony” umożliwia poprzez wykorzystanie obrazowania w czasie rzeczywistym, ciągłe monitorowanie ruchów osoby napromienianej (w tym oddychania). Oznacza to, że w przypadku przesunięcia się guza podczas terapii wiązki promieniowania będą i tak precyzyjnie na nim skupione.

W Polsce mamy również dostęp do protonoterapii – aktualnie jest jeden ośrodek, ale będą powstawać kolejne. Protonoterapia ma uzasadnienie w wybranych rodzajach nowotworów, które są umiejscowione w sąsiedztwie tzw. narządów krytycznych (narządy z największym ryzykiem powikłań popromiennych). Przyśpieszacz liniowy połączony z rezonansem magnetycznym jest również dostępny u nad w kraju.

Zwykle nie. Leczenie jest tolerowane zwykle tak samo u większości chorych. Zmiany wynikają z czynników takich jak: stan zaawansowania nowotworu, wiek chorego, występowanie chorób współistniejących, ale nie stopnia sprawności. Niepełnosprawność może wpłynąć na techniczne aspekty już podczas samego napromieniania – przykładowo – przez brak możliwości wybrania konkretnej pozycji chorego na stole do radioterapii. – Ale dzięki bardzo doświadczonym zespołom techników, wybrana zostanie inna i komfortowa pozycja do utrzymania przez chorego – wyjaśnił Profesor Mateusz Spałek. To po stronie zespołu jest zaproponowanie rozwiązania, które zapewni osobie z niepełnosprawnością takie samo leczenie jak choremu w pełni sprawnemu.

Niezależnie od tego z jakim rodzajem niepełnosprawności przychodzi chory, są dostępne rozwiązanie techniczne, które umożliwiają zastosowanie radioterapii. Należy podkreślić, że niepełnosprawność nie wyklucza zastosowania tej metody leczenia.

I co ważne, chorzy mogą także w trakcie leczenia za pomocą radioterapii kontynuować pracę zawodową, jeśli pozwala na to ich stan ogólny. Radioterapia w trakcie samego leczenia (z małymi wyjątkami) nie powoduje istotnego pogorszenia jakości życia. Radioterapia nie wpływa na codzienne funkcjonowanie (z małymi wyjątkami). Na jakość życia wpływa sama choroba nowotworowa, a nie zastosowanie tej metody leczenia.

95% naszych chorych napromienianych jest w trybie ambulatoryjnym, podkreślał Profesor Mateusz Spałek. Najlepszym rozwiązaniem jest dla chorych jest to, aby poza sesją 15-20 minutową codziennie wrócić do rodziny i codziennych aktywności zawodowych.

Teleradioterapia jest stosowania częściej, ponieważ ma szersze zastosowanie. Natomiast brachyterapię stosuje się tam, gdzie chcemy podwyższyć dawkę w środku samego guza, tam gdzie nowotwory są bardziej promieniooporne lub gdy napromienianie jest stosowane jako metoda wyłączna do wyleczenia danego nowotworu (np. rak stercza, nowotwory ginekologiczne lub rak skóry). Brachyterapia jest też kojarzona z teleradioterapią na przykład u zaawansowanego miejscowo raka prostaty.

W nowoczesnym leczeniu chorych na nowotwory coraz większą rolę odgrywa prehabilitacja, czyli przygotowanie do rozpoczęcia terapii. Zajmuje się tym zespół specjalistów – psychiatrzy i psycholodzy, dietetycy, fizjoterapeuci, technicy oraz specjaliści leczenia bólu. Wymienieni specjaliści wspólnie pomagają chorym możliwie najlepiej przygotować się do leczenia (np. przez zalecenia dietetyczne).

• Radioterapia wpływa na całe ciało – fałsz, ponieważ radioterapia działa tam, gdzie została zastosowana i nie wpływa na funkcjonowanie pozostałych części ciała poza tą poddaną radioterapii (radioterapia całego ciała jest stosowana bardzo rzadko).
• Utrata włosów – nie występuje, wyjątkiem jest napromienianie skóry głowy, wówczas utrata włosów może wystąpić.
• Chory poddawany radioterapii promieniuje – absolutnie chory nie promieniuje i może przytulić się do rodziny, wyjść na zewnątrz.
• Nie należy się myć – mit. Absolutnie należy zachować higienę miejsc poddawanych radioterapii, zaleceniem jest, aby stosować środki do skóry atopowej bez sztucznych zapachów, sztucznych barwników (skóra w miejscu napromieniania staje się skórą atopową). Warto te kosmetyki stosować przed rozpoczęciem radioterapii, aby przygotować skórę do napromieniania. Co ważne skóry nie należy moczyć, czyli leżeć w wannie z powodu efektu kosmetycznego.
• Radioterapia boli – mit. Radioterapia sama w sobie jest metodą bezbolesną i w trakcie napromieniania chory nic nie czuje.
• Działania niepożądane – pojawiają się w miejscu napromieniania. U niektórych chorych w ogóle nie występują żadne, u części pojawiają się takie, które możemy przewidzieć i już wcześniej wprowadzić metody prewencyjne (np. odczyny skórne). Radioterapia narządów głowy i szyi czasem powoduje odczyny śluzówkowe – zespół ekspertów (w tym od dietetyki i leczenia bólu) łagodzi objawy, które po 2-3 tygodniach zaczynają się goić. Dzięki nowoczesnym technikom radioterapii, dawki, które otrzymują zdrowe tkanki są minimalne, leczenie jest bardzo bezpieczne.

Aktualnie realizowana jest Krajowa Sieć Onkologiczna, w ramach której lekarze różnych specjalizacji muszą ze sobą współpracować. W ramach konsylium muszą ustalić plan leczenia, w tym miejsce radioterapii i go realizować. Wprowadzenie koordynowanej opieki nad chorymi oraz wprowadzenie koordynatorów, którzy będą monitorować i wspierać chorych w systemie jest bardzo dobrym rozwiązaniem wspierającym chorych na nowotwory.

Piętą achillesową są obszary Polski, gdzie w promieniu 100 km nie ma żadnego ośrodka radioterapii. Nie ma, więc dostępnego tego leczenia w pobliżu domu i jest to istotne ograniczenie.

Brak kadr – największe ograniczenie w systemie ochrony zdrowia.  Jest konieczność inwestowania w kadry – zachęcanie młodych lekarzy do wyboru ścieżki związanej z onkologią (w tym radioterapią). Ważne jest również inwestowanie w kadry, które uczestniczą w procesie stosowania radioterapii – należą do ich fizycy medyczni, których jest bardzo mało oraz technicy elektoradiologii i pielęgniarki onkologiczne. Niestety specjalizacje onkologiczne nie cieszą się dużą popularnością.

Karkonoski Sejmik Osób Niepełnosprawnych zachęca do przesyłania pytań i zagadnień, które warte są omówienia w kolejnych spotkaniach edukacyjnych, także tych dotyczących radioterapii, które podczas tego webinaru nie zostały poruszone. – Radioterapia leczy nowotwory skutecznie i bezpiecznie – na koniec podkreślił Profesor Mateusz Spałek.

Więcej o KSON: https://kson.pl/

Rozmowa z Prof. Mateuszem Spałkiem: https://www.facebook.com/share/r/1BEjoXSR2b/ 

Przypisy:
https://www.youtube.com/watch?v=X5ykmcCUH6k

Radioterapia, obok chirurgii daje szanse na całkowite wyleczenie nowotworów, takich jak wczesny rak prostaty, rak piersi, rak płuca, nowotwory wątroby i trzustki, czy nowotwory głowy i szyi. Eksperci szacują, że w najbliższych latach ponad 100 tys. pacjentów będzie potrzebowało radioterapii. Prognozy te potwierdza Europejskie Towarzystwo Radioterapii Onkologicznej (ESTRO), które przewiduje, że zapotrzebowanie na radioterapię wzrośnie o 16% już do 2025 roku. Oznacza to konieczność zapewnienia pacjentom równego dostępu do metod leczenia zgodnych z aktualną wiedzą. Nadal obserwuje się jednak znaczne różnice w dostępie i wykorzystaniu zasobów w zakresie radioterapii w całej Europie – co najmniej jedna czwarta pacjentów nie otrzymuje radioterapii pomimo wskazania[1]. 

Jednym z kluczowych elementów poprawy realnego dostępu do leczenia radioterapią zgodnie ze wskazaniami klinicznymi jest edukacja zarówno pacjentów jak i lekarzy. Polska Koalicja Pacjentów Onkologicznych kontynuując swoją misję zgodnie z przesłaniem „Nic o nas, bez nas” zorganizowała spotkanie służące wymianie wiedzy, opinii i doświadczeń w obszarze zastosowania i leczenia nowotworów innowacyjną radioterapią. Warsztat odbył się 22 marca br. w ramach kampanii „Innowacyjna radioterapia – partnerstwo na rzecz zwiększania wiedzy i świadomości na temat innowacyjnej radioterapii”, której partnerem jest m.in. kilkanaście organizacji pacjentów onkologicznych.

 

– Inicjujemy wspólne działania na rzecz innowacyjnej radioterapii, otwieramy dyskusję, które idzie w dobrym kierunku, kierunku zmian. Spotykamy się w gronie ekspertów, szefów zakładów radioterapii, konsultantów w tej dziedzinie, a także samorządów, po to aby dyskutować nad wyzwaniami jakie są w tym obszarze leczenia. – podkreślała Krystyna Wechmann, prezes PKPO.

 

Podczas spotkania zebrani eksperci omówili wskazania i korzyści jakie niesie za sobą nowoczesna radioterapia. Była to także okazja do interaktywnej dyskusji na temat wyzwań i barier w dostępie do radioterapii w ujęciu regionalnym.

 

Nowoczesna radioterapia stosuje takie technologie jak: CyberKnife, Gamma Knife, tomoterapia, protonoterpia, metody leczenia skojarzonego z wykorzystaniem radioterapii oraz radiofarmaceutyki. Dzięki jej zastosowaniu znacząco skraca czas leczenia. W przypadku noża cybernetycznego cykl zabiegów wynosi od 1 do 5 dni, a przy zastosowaniu klasycznej radioterapii od 5 do 30 cyklów. Zwiększa to szanse na przeprowadzenie pełnej terapii (często bowiem pacjenci rezygnują z leczenia ze względu na dojazdy i dużą ilość zabiegów) oraz włączenie większej liczby pacjentów do leczenia w tym samym czasie. Fakt ten miał i ma niebagatelne znaczenie także w obliczu zagrożeń epidemicznych takich jak pandemia koronawirusa.

 

Innowacyjna radioterapia pozwala także uniknąć niepotrzebnych, dodatkowych hospitalizacji pacjenta, dzięki większej precyzji leczenia, podaniu wyższych dawek promieniowania i oszczędzeniu zdrowych tkanek, ograniczając występowanie powikłań i skutków ubocznych. Przekłada się to na poprawę jakości życia pacjenta zarówno w trakcie jak i po zakończeniu cyklu terapii.

 

– Radioterapia jest niezwykle interesującą dziedziną, która łączy wiele pokrewnych specjalizacji medycyny, a jej kluczowym zadaniem jest precyzyjne trafienie w komórki nowotworowe przy maksymalnym oszczędzeniu zdrowych tkanek. Innowacja w radioterapii polega właśnie na maksymalnej precyzji leczenia przy podaniu większych dawek promieniowania. – podkreślał dr Mateusz Spałek z Narodowego Instytutu Onkologii – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie.

 

Radioterapia jest obecnie stosowana jako leczenie samodzielne, przedoperacyjne umożliwiające bardzo często wykonanie zabiegu oszczędzającego np. w raku piersi czy odbytnicy, skojarzone z innymi metodami (np. chemioterapią, immunoterapią), wspomagające np. w zwalczaniu pojedynczych przerzutów nowotworowych czy zmniejszeniu bólu nowotworowego i zapobieganiu złamaniom. Zastosowanie nowoczesnych metod obrazowania (tomografia, rezonans magnetyczny, PET) pozwala na niezwykle precyzyjne zaplanowanie naświetlania, a innowacyjne aparaty do radioterapii umożliwiają także monitorowanie procesu terapii w czasie rzeczywistym i dokonania niezbędnych korekt. – Mamy do dyspozycji techniki śledzenia guza w trakcie napromieniania. Leczenie stereotaktyczne raka płuca czy przerzutów do płuc nie jest już dla nas problemem – dodał dr Spałek.

 

Równie istotne znaczenie ma także perspektywa systemowa – w konsekwencji zastosowania nowoczesnych technologii, w dłuższym okresie, zmniejszają się koszty bezpośrednie i pośrednie związane z leczeniem chorych. Pacjent podczas terapii może pozostać aktywny zawodowo, nie przebywa na długim zwolnieniu, nie ponosi dodatkowych kosztów związanych z dojazdami i noclegami. Spadają także wydatki szpitala, poprzez ograniczenie konieczności leczenia powikłań i hospitalizowania pacjenta. Dla samego chorego możliwość szybkiego powrotu do domu, prowadzenia w miarę normalnego życia, ma ogromne znaczenie, także dla zdrowia psychicznego i ogólnego lepszego samopoczucia.

 

Przedstawiciele organizacji pacjentów z zadowoleniem przyjęli działania resortu zdrowia zmierzające do zwiększenia dostępności do radioterapii dla pacjentów spoza wielkich aglomeracji miejskich, m.in. poprzez zmianę warunków dot. minimalnych wymagań dla jednostek ochrony zdrowia prowadzących działalność związaną z narażeniem w celach medycznych, polegającą na udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu radioterapii i leczenia za pomocą produktów radiofarmaceutycznych. Ważne jest w tym aspekcie wyważenie kryteriów, które zapewnią dobrą relację pomiędzy jakością leczenia a jego realną dostępnością w ujęciu regionalnym, tak aby każdy chory mógł skorzystać z metod leczenia, do których ma wskazanie medyczne.

 

W związku z tym, że wyniki leczenia radioterapeutycznego są coraz lepsze, a wskazania do jego stosowania cały czas się poszerzają, dlatego ważne jest, aby system opieki zdrowotnej uwzględniał te potrzeby, zapewniając stały dostęp do zasobów, infrastruktury i wiedzy. W ciągu ostatnich lat w znacznym stopniu zmodernizowano infrastrukturę w radioterapii za sprawą Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych, ale mimo tego, nadal występują problemy z dostępem do nowoczesnych technologii.

– Innowacyjność radioterapii, jej jakość sprawia, że efekty leczenia są coraz lepsze, jakość życia pacjenta jest lepsza, pacjent ma szansę na wyleczenie choroby nowotworowej. Jeśli chodzi o standardową aparaturę to wymieniamy ją w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej i nie mamy się czego wstydzić. Jesteśmy gotowi na doposażenie o innowacyjne technologie, jesteśmy w pełni przygotowani do obsługi takich urządzeń pod względem kadrowym. – powiedział dr n. med. Krzysztof Paprota, Konsultant Województwa Lubelskiego ds. Radioterapii Onkologicznej.

 

Eksperci wskazali, że oprócz źródła finansowania rozwoju radioterapii, jakim jest obecnie Narodowa Strategia Onkologiczna, możliwości takie daje fundusz medyczny czy Krajowy Plan Odbudowy, który zakłada poprawę efektywności wydatkowania środków publicznych na świadczenia opieki zdrowotnej na poziomie krajowym i regionalnym.

 

– Polska z pewnością na tle państwa europejskich wymaga wielu radykalnych zmian w zakresie organizacji i finansowania ochrony zdrowia i jestem przekonany, że od kilka lat te zmiany zmierzają w dobrym kierunku. Rok 2022 może okazać się kluczowy dla zdrowia, gdyż najważniejsze dokumenty strategiczne, takie jak Krajowy Plan Odbudowy, Krajowy Plan Transformacji czy projekt ustawy o modernizacji i poprawie efektywności szpitalnictwa, wskazują za cel kompleksowe usprawnienie funkcjonowania opieki zdrowotnej w kraju. – zaznaczył dr Jerzy Gryglewicz, ekspert rynku zdrowia, Instytut Zarządzania w Ochronie Zdrowia, Uczelni Łazarskiego.

 

Podczas dyskusji nie zabrakło głosów związanych z wyzwaniami, które nadal występują w zakresie optymalizacji dostępu do radioterapii dla pacjentów onkologicznych. Jak wskazuje konsultant krajowy w dziedzinie radioterapii w najnowszym raporcie za rok 2020 roku, „pod względem wyposażenia aparaturowego do RT Polska znajduje się wciąż na pozycji odbiegającej od najlepiej wyposażonych krajów Europy Zachodniej (Niemcy, Francja, Holandia, Belgia, Włochy, Wielka Brytania, Szwecja, a wskaźnik wykorzystania radioterapii w leczeniu chorób nowotworowych jest niższy o ok. 10-15% od tych, które notują powyższe kraje”[2].

 

– Rozwój radioterapii jest tak duży i potrzeby są cały czas ogromne. Problem jest nie tyle sam zakup sprzętu, ale też jego utrzymanie, koszty związane z jego wyposażeniem, szkoleniami kadry i ogólnie brakiem wykwalifikowanych specjalistów czyli codziennym użytkowaniem technologii w leczeniu pacjentów. – podkreśliła dr n. med. Ewa Wasilewska-Teśluk, Konsultant Województwa Warmińsko-Mazurskiego ds. Radioterapii Onkologicznej.

 

Wśród kluczowych barier wskazano m.in. coraz mniejszą ilość specjalistów w tej dziedzinie przy jednocześnie zwiększającej się liczby pacjentów kwalifikowanych do radioterapii. Dlatego ważne jest, aby już teraz dyskutować o wdrożeniu systemu motywacji dla przyszłych lekarzy i młodych specjalistów, ponieważ radioterapia jest niezwykle ciekawą i bogatą w innowacje dziedziną, która ma ogromne osiągnięcia w leczeniu nowotworów.

 

– Widzimy dużą potrzebę doposażenia zakładów radioterapii w urządzenia wyposażone w systemy inteligentnego planowania i konturowania napromieniania, co jednocześnie odciąży personel medyczny – lekarzy radioterapeutów i fizyków medycznych. – dodał dr n. fiz. Grzegorz Cieślik, Kierownik Zakładu Fizyki Medycznej Zakładu Radioterapii, Opolskiego Centrum Onkologii.

 

Na istotny problem w zakresie dostępności do radioterapii i medycyny nuklearnej wskazała dr. n. med. Róża Późniak-Balicka, Konsultant Województwa Lubuskiego ds. Radioterapii Onkologicznej – Pomimo naszych starań, resort zdrowia nie uwzględnił naszej prośby o wpisanie do map potrzeb zdrowotnych drugiego aparatu PET. Jest faktem, że nasze województwo ma małą populację ok. 1 miliona mieszkańców, ale odległości jakie muszą pokonywać pacjenci z ośrodka w Zielonej Górze go Gorzowa Wielkopolskiego, gdzie obecnie znajduje się jedyny PET, są znaczne (ponad 120 km). Dla wielu pacjentów jest to olbrzymi problem.

 

W obliczu centralizacji ośrodków radioterapeutycznych, powinien zatem postępować jednocześnie proces rozwoju ośrodków satelitarnych (współpracujących), aby leczenie było realnie dostępne dla pacjentów spoza dużych aglomeracji miejskich. Niezwykle istotne znaczenia odgrywa tutaj także regionalna polityka zdrowotna, która powinna odpowiadać na potrzeby mieszkańców danego województwa.

 

– Jako samorząd, pośredniczymy w podziale środków europejskich na różne obszary i jesteśmy otwarci na potrzeby zgłaszane przez szpitale i ekspertów w zakresie opieki zdrowotnej. Wiele uwagi poświęcamy także monitoringowi zasobów ludzkich (personelu medycznego) w naszym regionie, bo jest to znaczący problem, który powoduje, nie rzadko, wyłączenie działania niektórych oddziałów szpitalnych. – podkreślił Łukasz Łukaszewski, Dyrektor Departamentu Zdrowia, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Warmińsko-Mazurskiego.

 

Radioterapia, obok chirurgii daje szanse na całkowite wyleczenie nowotworów, takich jak wczesny rak prostaty, rak piersi, rak płuca, nowotwory wątroby i trzustki, czy nowotwory głowy i szyi. Eksperci szacują, że w najbliższych latach ponad 100 tys. pacjentów będzie potrzebowało radioterapii. Prognozy te potwierdza Europejskie Towarzystwo Radioterapii Onkologicznej (ESTRO), które przewiduje, że zapotrzebowanie na radioterapię wzrośnie o 16% już do 2025 roku. Oznacza to konieczność zapewnienia pacjentom równego dostępu do metod leczenia zgodnych z aktualną wiedzą. Nadal obserwuje się jednak znaczne różnice w dostępie i wykorzystaniu zasobów w zakresie radioterapii w całej Europie – co najmniej jedna czwarta pacjentów nie otrzymuje radioterapii pomimo wskazania[1]. 

Jednym z kluczowych elementów poprawy realnego dostępu do leczenia radioterapią zgodnie ze wskazaniami klinicznymi jest edukacja zarówno pacjentów jak i lekarzy. Polska Koalicja Pacjentów Onkologicznych kontynuując swoją misję zgodnie z przesłaniem „Nic o nas, bez nas” zorganizowała spotkanie służące wymianie wiedzy, opinii i doświadczeń w obszarze zastosowania i leczenia nowotworów innowacyjną radioterapią. Warsztat odbył się 22 marca br. w ramach kampanii „Innowacyjna radioterapia – partnerstwo na rzecz zwiększania wiedzy i świadomości na temat innowacyjnej radioterapii”, której partnerem jest m.in. kilkanaście organizacji pacjentów onkologicznych.

 

– Inicjujemy wspólne działania na rzecz innowacyjnej radioterapii, otwieramy dyskusję, które idzie w dobrym kierunku, kierunku zmian. Spotykamy się w gronie ekspertów, szefów zakładów radioterapii, konsultantów w tej dziedzinie, a także samorządów, po to aby dyskutować nad wyzwaniami jakie są w tym obszarze leczenia. – podkreślała Krystyna Wechmann, prezes PKPO.

 

Podczas spotkania zebrani eksperci omówili wskazania i korzyści jakie niesie za sobą nowoczesna radioterapia. Była to także okazja do interaktywnej dyskusji na temat wyzwań i barier w dostępie do radioterapii w ujęciu regionalnym.

 

Nowoczesna radioterapia stosuje takie technologie jak: CyberKnife, Gamma Knife, tomoterapia, protonoterpia, metody leczenia skojarzonego z wykorzystaniem radioterapii oraz radiofarmaceutyki. Dzięki jej zastosowaniu znacząco skraca czas leczenia. W przypadku noża cybernetycznego cykl zabiegów wynosi od 1 do 5 dni, a przy zastosowaniu klasycznej radioterapii od 5 do 30 cyklów. Zwiększa to szanse na przeprowadzenie pełnej terapii (często bowiem pacjenci rezygnują z leczenia ze względu na dojazdy i dużą ilość zabiegów) oraz włączenie większej liczby pacjentów do leczenia w tym samym czasie. Fakt ten miał i ma niebagatelne znaczenie także w obliczu zagrożeń epidemicznych takich jak pandemia koronawirusa.

 

Innowacyjna radioterapia pozwala także uniknąć niepotrzebnych, dodatkowych hospitalizacji pacjenta, dzięki większej precyzji leczenia, podaniu wyższych dawek promieniowania i oszczędzeniu zdrowych tkanek, ograniczając występowanie powikłań i skutków ubocznych. Przekłada się to na poprawę jakości życia pacjenta zarówno w trakcie jak i po zakończeniu cyklu terapii.

 

– Radioterapia jest niezwykle interesującą dziedziną, która łączy wiele pokrewnych specjalizacji medycyny, a jej kluczowym zadaniem jest precyzyjne trafienie w komórki nowotworowe przy maksymalnym oszczędzeniu zdrowych tkanek. Innowacja w radioterapii polega właśnie na maksymalnej precyzji leczenia przy podaniu większych dawek promieniowania. – podkreślał dr Mateusz Spałek z Narodowego Instytutu Onkologii – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie.

 

Radioterapia jest obecnie stosowana jako leczenie samodzielne, przedoperacyjne umożliwiające bardzo często wykonanie zabiegu oszczędzającego np. w raku piersi czy odbytnicy, skojarzone z innymi metodami (np. chemioterapią, immunoterapią), wspomagające np. w zwalczaniu pojedynczych przerzutów nowotworowych czy zmniejszeniu bólu nowotworowego i zapobieganiu złamaniom. Zastosowanie nowoczesnych metod obrazowania (tomografia, rezonans magnetyczny, PET) pozwala na niezwykle precyzyjne zaplanowanie naświetlania, a innowacyjne aparaty do radioterapii umożliwiają także monitorowanie procesu terapii w czasie rzeczywistym i dokonania niezbędnych korekt. – Mamy do dyspozycji techniki śledzenia guza w trakcie napromieniania. Leczenie stereotaktyczne raka płuca czy przerzutów do płuc nie jest już dla nas problemem – dodał dr Spałek.

 

Równie istotne znaczenie ma także perspektywa systemowa – w konsekwencji zastosowania nowoczesnych technologii, w dłuższym okresie, zmniejszają się koszty bezpośrednie i pośrednie związane z leczeniem chorych. Pacjent podczas terapii może pozostać aktywny zawodowo, nie przebywa na długim zwolnieniu, nie ponosi dodatkowych kosztów związanych z dojazdami i noclegami. Spadają także wydatki szpitala, poprzez ograniczenie konieczności leczenia powikłań i hospitalizowania pacjenta. Dla samego chorego możliwość szybkiego powrotu do domu, prowadzenia w miarę normalnego życia, ma ogromne znaczenie, także dla zdrowia psychicznego i ogólnego lepszego samopoczucia.

 

Przedstawiciele organizacji pacjentów z zadowoleniem przyjęli działania resortu zdrowia zmierzające do zwiększenia dostępności do radioterapii dla pacjentów spoza wielkich aglomeracji miejskich, m.in. poprzez zmianę warunków dot. minimalnych wymagań dla jednostek ochrony zdrowia prowadzących działalność związaną z narażeniem w celach medycznych, polegającą na udzielaniu świadczeń zdrowotnych z zakresu radioterapii i leczenia za pomocą produktów radiofarmaceutycznych. Ważne jest w tym aspekcie wyważenie kryteriów, które zapewnią dobrą relację pomiędzy jakością leczenia a jego realną dostępnością w ujęciu regionalnym, tak aby każdy chory mógł skorzystać z metod leczenia, do których ma wskazanie medyczne.

 

W związku z tym, że wyniki leczenia radioterapeutycznego są coraz lepsze, a wskazania do jego stosowania cały czas się poszerzają, dlatego ważne jest, aby system opieki zdrowotnej uwzględniał te potrzeby, zapewniając stały dostęp do zasobów, infrastruktury i wiedzy. W ciągu ostatnich lat w znacznym stopniu zmodernizowano infrastrukturę w radioterapii za sprawą Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych, ale mimo tego, nadal występują problemy z dostępem do nowoczesnych technologii.

– Innowacyjność radioterapii, jej jakość sprawia, że efekty leczenia są coraz lepsze, jakość życia pacjenta jest lepsza, pacjent ma szansę na wyleczenie choroby nowotworowej. Jeśli chodzi o standardową aparaturę to wymieniamy ją w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej i nie mamy się czego wstydzić. Jesteśmy gotowi na doposażenie o innowacyjne technologie, jesteśmy w pełni przygotowani do obsługi takich urządzeń pod względem kadrowym. – powiedział dr n. med. Krzysztof Paprota, Konsultant Województwa Lubelskiego ds. Radioterapii Onkologicznej.

 

Eksperci wskazali, że oprócz źródła finansowania rozwoju radioterapii, jakim jest obecnie Narodowa Strategia Onkologiczna, możliwości takie daje fundusz medyczny czy Krajowy Plan Odbudowy, który zakłada poprawę efektywności wydatkowania środków publicznych na świadczenia opieki zdrowotnej na poziomie krajowym i regionalnym.

 

– Polska z pewnością na tle państwa europejskich wymaga wielu radykalnych zmian w zakresie organizacji i finansowania ochrony zdrowia i jestem przekonany, że od kilka lat te zmiany zmierzają w dobrym kierunku. Rok 2022 może okazać się kluczowy dla zdrowia, gdyż najważniejsze dokumenty strategiczne, takie jak Krajowy Plan Odbudowy, Krajowy Plan Transformacji czy projekt ustawy o modernizacji i poprawie efektywności szpitalnictwa, wskazują za cel kompleksowe usprawnienie funkcjonowania opieki zdrowotnej w kraju. – zaznaczył dr Jerzy Gryglewicz, ekspert rynku zdrowia, Instytut Zarządzania w Ochronie Zdrowia, Uczelni Łazarskiego.

 

Podczas dyskusji nie zabrakło głosów związanych z wyzwaniami, które nadal występują w zakresie optymalizacji dostępu do radioterapii dla pacjentów onkologicznych. Jak wskazuje konsultant krajowy w dziedzinie radioterapii w najnowszym raporcie za rok 2020 roku, „pod względem wyposażenia aparaturowego do RT Polska znajduje się wciąż na pozycji odbiegającej od najlepiej wyposażonych krajów Europy Zachodniej (Niemcy, Francja, Holandia, Belgia, Włochy, Wielka Brytania, Szwecja, a wskaźnik wykorzystania radioterapii w leczeniu chorób nowotworowych jest niższy o ok. 10-15% od tych, które notują powyższe kraje”[2].

 

– Rozwój radioterapii jest tak duży i potrzeby są cały czas ogromne. Problem jest nie tyle sam zakup sprzętu, ale też jego utrzymanie, koszty związane z jego wyposażeniem, szkoleniami kadry i ogólnie brakiem wykwalifikowanych specjalistów czyli codziennym użytkowaniem technologii w leczeniu pacjentów. – podkreśliła dr n. med. Ewa Wasilewska-Teśluk, Konsultant Województwa Warmińsko-Mazurskiego ds. Radioterapii Onkologicznej.

 

Wśród kluczowych barier wskazano m.in. coraz mniejszą ilość specjalistów w tej dziedzinie przy jednocześnie zwiększającej się liczby pacjentów kwalifikowanych do radioterapii. Dlatego ważne jest, aby już teraz dyskutować o wdrożeniu systemu motywacji dla przyszłych lekarzy i młodych specjalistów, ponieważ radioterapia jest niezwykle ciekawą i bogatą w innowacje dziedziną, która ma ogromne osiągnięcia w leczeniu nowotworów.

 

– Widzimy dużą potrzebę doposażenia zakładów radioterapii w urządzenia wyposażone w systemy inteligentnego planowania i konturowania napromieniania, co jednocześnie odciąży personel medyczny – lekarzy radioterapeutów i fizyków medycznych. – dodał dr n. fiz. Grzegorz Cieślik, Kierownik Zakładu Fizyki Medycznej Zakładu Radioterapii, Opolskiego Centrum Onkologii.

 

Na istotny problem w zakresie dostępności do radioterapii i medycyny nuklearnej wskazała dr. n. med. Róża Późniak-Balicka, Konsultant Województwa Lubuskiego ds. Radioterapii Onkologicznej – Pomimo naszych starań, resort zdrowia nie uwzględnił naszej prośby o wpisanie do map potrzeb zdrowotnych drugiego aparatu PET. Jest faktem, że nasze województwo ma małą populację ok. 1 miliona mieszkańców, ale odległości jakie muszą pokonywać pacjenci z ośrodka w Zielonej Górze go Gorzowa Wielkopolskiego, gdzie obecnie znajduje się jedyny PET, są znaczne (ponad 120 km). Dla wielu pacjentów jest to olbrzymi problem.

 

W obliczu centralizacji ośrodków radioterapeutycznych, powinien zatem postępować jednocześnie proces rozwoju ośrodków satelitarnych (współpracujących), aby leczenie było realnie dostępne dla pacjentów spoza dużych aglomeracji miejskich. Niezwykle istotne znaczenia odgrywa tutaj także regionalna polityka zdrowotna, która powinna odpowiadać na potrzeby mieszkańców danego województwa.

 

– Jako samorząd, pośredniczymy w podziale środków europejskich na różne obszary i jesteśmy otwarci na potrzeby zgłaszane przez szpitale i ekspertów w zakresie opieki zdrowotnej. Wiele uwagi poświęcamy także monitoringowi zasobów ludzkich (personelu medycznego) w naszym regionie, bo jest to znaczący problem, który powoduje, nie rzadko, wyłączenie działania niektórych oddziałów szpitalnych. – podkreślił Łukasz Łukaszewski, Dyrektor Departamentu Zdrowia, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Warmińsko-Mazurskiego.