Migrena w rodzinie – czy można ją odziedziczyć?

Redakcja Medicalpress — Thu, 16 Apr 2026 13:58:08 +0000

W wielu rodzinach migrena pojawia się u kilku osób – u matki, córki, rodzeństwa. Przez lata traktowano to jako przypadkową zbieżność lub podobny styl życia. Współczesne badania pokazują jednak, że w wielu przypadkach za taką powtarzalnością stoi również czynnik genetyczny. Migrena jest złożonym zaburzeniem neurologicznym, którego rozwój zależy od współdziałania genów i środowiska. To właśnie genetyka pomaga dziś wyjaśnić, dlaczego choroba może przebiegać tak różnie – od typowych napadów bólu głowy po rzadkie postacie z aurą i objawami neurologicznymi.

Duży udział genów, ale bez prostego dziedziczenia

Przegląd badań podkreśla, że migrena ma silne podłoże genetyczne, choć nie oznacza to prostego, łatwego do prześledzenia wzorca dziedziczenia. Na podstawie badań rodzinnych i badań bliźniąt odziedziczalność migreny szacowano na 30 do 60 procent. Jednocześnie migrena z aurą wydaje się mieć wyższy komponent genetyczny niż migrena bez aury. Oznacza to, że predyspozycja do zachorowania jest w istotnym stopniu zakorzeniona w materiale genetycznym, ale jej ujawnienie zależy od współdziałania z wieloma innymi czynnikami.

Wśród nich wymienia się czynniki środowiskowe, metaboliczne, hormonalne, związane ze snem, stresem czy stosowanymi lekami. To właśnie ich wpływ może zakłócać homeostazę organizmu i wyzwalać napad migreny u osób biologicznie podatnych. Genetyka tłumaczy więc nie tylko samą podatność na chorobę, ale również różnorodność obrazu klinicznego i odmienną odpowiedź poszczególnych pacjentów na te same bodźce.

Genetyka tłumaczy różnice między pacjentami

Badacze podkreślają, że choć pewne mechanizmy migreny są wspólne dla różnych jej postaci, to różnorodność genetyczna ma wpływ na to, jak choroba manifestuje się u poszczególnych osób. Dotyczy to zarówno przyczyn, jak i konkretnych podgrup migreny, a także odpowiedzi na leczenie.

To ważna obserwacja kliniczna. W praktyce migrena nie jest jednorodnym zespołem objawów. U jednych pacjentów dominują napady z aurą, u innych bez aury. U jednych choroba ma charakter wyraźnie rodzinny, u innych wydaje się bardziej związana z nakładaniem się licznych drobnych czynników ryzyka. U jednych dobrze działają określone leki, u innych ich skuteczność jest ograniczona. Badacze sugerują, że właśnie genetyka może być jednym z narzędzi, które pomogą lepiej uporządkować tę kliniczną różnorodność.

Monogenowe i poligeniczne oblicza migreny

W rzadkich rodzinnych postaciach choroby, takich jak rodzinna migrena hemiplegiczna, pojedynczy patogenny wariant może mieć zasadnicze znaczenie dla rozwoju objawów. Dotyczy to genów związanych z transportem jonów i uwalnianiem neuroprzekaźników. Ich uszkodzenie sugeruje, że w centrum choroby znajduje się zwiększona podatność mózgu na zaburzenie równowagi między pobudzeniem a hamowaniem.

Takie mutacje wskazują na szczególną wrażliwość układu nerwowego na zachwianie homeostazy. Jeśli równowaga ta zostaje naruszona, może dojść do wyzwolenia zjawisk prowadzących do napadu migrenowego. Rzadkie, rodzinne postaci choroby są zatem niezwykle cenne badawczo, ponieważ pozwalają identyfikować białka i szlaki biologiczne mające zasadnicze znaczenie dla patofizjologii migreny.

Z drugiej strony większość przypadków migreny ma charakter poligeniczny. Oznacza to, że podatność na chorobę wynika z sumowania się wielu wariantów genetycznych, z których każdy zwiększa ryzyko tylko nieznacznie. Taki model lepiej tłumaczy powszechność choroby i dużą zmienność jej przebiegu.

Rodzinna migrena hemiplegiczna – najrzadsza, ale bardzo ważna

Rodzinna migrena hemiplegiczna jest chorobą niezwykle rzadką – jej częstość szacuje się na około 0,01 procent populacji. Objawy zwykle pojawiają się w młodym wieku, najczęściej między 12. a 17. rokiem życia.

Najczęściej występują zaburzenia wzrokowe, takie jak błyski światła, mroczki czy charakterystyczne zygzakowate wzory w polu widzenia. Mogą pojawiać się także zaburzenia czucia w obrębie twarzy lub kończyn oraz trudności w mówieniu. W rodzinnej migrenie hemiplegicznej kluczowym elementem aury jest jednak objaw ruchowy – przejściowy niedowład jednej strony ciała, czyli hemipareza.

Niedowład zwykle występuje równocześnie z innymi objawami neurologicznymi. W przeciwieństwie do typowej aury migrenowej może utrzymywać się znacznie dłużej – nawet przez wiele godzin lub dni – i czasem trwa dłużej niż sam ból głowy.

Ataki mogą mieć bardzo różne nasilenie. U części pacjentów występują jedynie kilka razy w życiu, u innych pojawiają się nawet co tydzień. W najcięższych przypadkach mogą towarzyszyć im poważne objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia świadomości, drgawki czy obrzęk mózgu. Pierwszy taki epizod wymaga bardzo uważnej diagnostyki neurologicznej, ponieważ objawy mogą przypominać udar mózgu.

Napady mogą być wywoływane przez typowe czynniki migrenowe, takie jak stres, intensywny wysiłek fizyczny, określone pokarmy czy silne zapachy. W niektórych przypadkach epizody mogą zostać sprowokowane nawet niewielkim urazem głowy.

Badania genetyczne wykazały, że choroba ta jest heterogenna genetycznie i może być wywołana mutacjami w kilku różnych genach. Najważniejsze z nich to:

CACNA1A,
ATP1A2,
SCN1A,
PRRT2.

Każdy z tych genów koduje białko uczestniczące w regulacji pobudliwości neuronów lub w procesach synaptycznych. Wspólnym mianownikiem jest zwiększona podatność mózgu na zjawisko cortical spreading depression (CSD) – falę depolaryzacji neuronów rozchodzącą się w korze mózgowej, uznawaną za biologiczne podłoże aury migrenowej.

Kanały jonowe i równowaga pobudliwości mózgu

Pierwszym odkrytym genem odpowiedzialnym za rodzinną migrenę hemiplegiczną był CACNA1A, zlokalizowany na chromosomie 19. Koduje on podjednostkę kanału wapniowego typu P/Q (CaV2.1), obecnego w zakończeniach synaptycznych neuronów. Kanały te kontrolują napływ jonów wapnia do komórki i regulują uwalnianie neuroprzekaźników.

Większość mutacji w CACNA1A prowadzi do tzw. efektu gain of function, czyli zwiększenia aktywności kanału. Skutkuje to nasilonym napływem wapnia do neuronów, wzrostem transmisji glutaminergicznej i zwiększoną pobudliwością sieci neuronalnych. W modelach zwierzęcych takie mutacje powodują większą podatność na cortical spreading depression oraz zaburzenie równowagi między pobudzeniem a hamowaniem w korze mózgowej.

Podobną rolę odgrywają inne geny związane z rodzinną migreną hemiplegiczną. ATP1A2 koduje pompę sodowo-potasową w komórkach glejowych, która odpowiada za usuwanie jonów potasu z przestrzeni zewnątrzkomórkowej oraz wychwyt glutaminianu z synapsy. Mutacje w tym genie zaburzają ten proces, co sprzyja nadmiernemu pobudzeniu neuronów.

Z kolei SCN1A koduje kanał sodowy NaV1.1, odpowiedzialny za generowanie potencjałów czynnościowych w neuronach, zwłaszcza w interneuronach hamujących. Jego mutacje mogą prowadzić do zaburzeń równowagi między pobudzeniem a hamowaniem w sieciach neuronalnych.

Czwartym genem związanym z migreną hemiplegiczną jest PRRT2, którego produkt uczestniczy w procesach uwalniania neuroprzekaźników w synapsach. Mutacje tego genu mogą powodować utratę funkcji białka i zwiększoną pobudliwość neuronów.

Jak stawia się rozpoznanie

Rozpoznanie rodzinnej migreny hemiplegicznej opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym. Lekarz musi potwierdzić, że napady spełniają kryteria migreny z aurą, a dodatkowo obejmują odwracalny niedowład połowiczy.

Drugim ważnym elementem jest występowanie podobnych napadów u innych członków rodziny. Jeśli przynajmniej jeden krewny pierwszego lub drugiego stopnia doświadcza podobnych epizodów, rozpoznanie rodzinnej postaci choroby staje się bardziej prawdopodobne.

W wielu przypadkach wykonuje się również badania genetyczne, które mogą potwierdzić obecność mutacji w jednym z genów związanych z chorobą. Najczęściej stosuje się panele wielogenowe lub sekwencjonowanie całego egzomu, które umożliwiają analizę wielu genów jednocześnie.

Choroba rzadko prowadzi do trwałych powikłań

Pomimo dramatycznego przebiegu pojedynczych napadów długoterminowe rokowanie w wielu przypadkach jest stosunkowo dobre. U większości pacjentów nie dochodzi do trwałych deficytów neurologicznych między epizodami choroby.

Jednak ze względu na podobieństwo objawów do udaru mózgu każdy pierwszy epizod hemiplegiczny wymaga dokładnej diagnostyki neurologicznej. Nawet jeśli obraz kliniczny sugeruje migrenę, lekarze muszą wykluczyć inne poważne przyczyny nagłego niedowładu.

Dlaczego migrena jest tak zróżnicowana klinicznie

Jednym z najbardziej intrygujących wniosków z badań genetycznych jest ogromna zmienność objawów migreny. Nawet osoby z tą samą mutacją genetyczną mogą doświadczać zupełnie różnych postaci choroby – od sporadycznych epizodów bólu głowy po ciężkie napady neurologiczne.

Różnice te wynikają prawdopodobnie z działania wielu dodatkowych czynników. Po pierwsze, na przebieg choroby mogą wpływać inne warianty genetyczne, które modyfikują efekt głównej mutacji. Po drugie, znaczenie mają czynniki środowiskowe, takie jak stres, urazy, zaburzenia snu czy czynniki hormonalne. W efekcie obraz kliniczny migreny powstaje jako wynik interakcji wielu elementów biologicznych.

Co pokazały badania genomowe

Przełom w badaniach nad genetyką migreny przyniosły badania asocjacyjne całego genomu (GWAS). W przeciwieństwie do wcześniejszych badań koncentrujących się na pojedynczych genach, GWAS analizują miliony wariantów DNA u bardzo dużych grup pacjentów i osób zdrowych.

Pierwsze takie badanie w migrenie opublikowano w 2010 roku i wykazało jeden istotny locus genetyczny związany z chorobą. W kolejnych latach, wraz ze wzrostem liczebności badanych populacji, liczba wykrywanych loci systematycznie rosła. Przykładowo analiza z 2016 roku obejmująca niemal 60 tysięcy pacjentów z migreną i ponad 300 tysięcy osób z grupy kontrolnej wykazała 38 regionów genomu związanych z chorobą.

Jeszcze większe badania przeprowadzone w kolejnych latach doprowadziły do identyfikacji ponad 180 loci genetycznych zwiększających ryzyko migreny. Analizy funkcjonalne pokazały, że geny te są szczególnie aktywne w tkankach związanych z układem nerwowym oraz z układem naczyniowym. Potwierdziło to wcześniejszą koncepcję migreny jako choroby neuro-naczyniowej.

Co istotne, niektóre z odkrytych loci obejmują geny kodujące białka będące już celem nowoczesnych terapii przeciwmigrenowych. Dotyczy to między innymi układu CGRP, który jest dziś jednym z głównych celów nowych leków przeciwmigrenowych.

Skumulowane ryzyko genetyczne

Ponieważ pojedyncze warianty genetyczne mają niewielki wpływ na ryzyko choroby, naukowcy zaczęli analizować ich łączny efekt. Do tego celu wykorzystuje się tzw. poligeniczny wskaźnik ryzyka (polygenic risk score, PRS). Jest to suma wszystkich wariantów genetycznych zwiększających ryzyko migreny u danej osoby.

Badania pokazują, że osoby z wyższym PRS częściej chorują na migrenę, a także mają tendencję do wcześniejszego początku choroby. Wskaźnik ten może również odzwierciedlać pewne kontinuum biologiczne – od osób bez bólów głowy, przez sporadyczne epizody, aż po ciężkie postacie migreny z aurą.

Mimo odkrycia setek wariantów genetycznych nadal istnieje zjawisko tzw. brakującej odziedziczalności. Oznacza to, że znane warianty tłumaczą jedynie część genetycznego ryzyka choroby. Prawdopodobnie istnieją jeszcze setki innych zmian DNA o niewielkim wpływie, które nie zostały dotąd wykryte.

Wspólne genetyczne tło migreny i innych chorób

Genetyka migreny ujawniła również zaskakujące powiązania z innymi chorobami. Analizy porównujące dane z badań GWAS wskazują na częściowo wspólne podłoże genetyczne migreny i wielu innych schorzeń.

Dotyczy to między innymi:

depresji i innych zaburzeń psychicznych,
nadciśnienia tętniczego,
choroby wieńcowej,
udaru mózgu,
zaburzeń snu,
zespołu jelita drażliwego,
endometriozy.

Nie oznacza to, że jedna choroba bezpośrednio powoduje drugą. Raczej wskazuje na istnienie wspólnych mechanizmów biologicznych, które mogą zwiększać podatność na kilka różnych schorzeń jednocześnie.

Genetyka a odpowiedź na leczenie

Coraz większe zainteresowanie budzi także farmakogenetyka, czyli wpływ genów na skuteczność leczenia. Badania sugerują, że warianty genetyczne mogą wpływać na odpowiedź pacjentów na niektóre leki przeciwmigrenowe, w tym na tryptany czy werapamil. W przyszłości analiza profilu genetycznego pacjenta mogłaby pomóc w wyborze terapii najlepiej dopasowanej do jego biologii choroby.

Ku bardziej precyzyjnej medycynie migreny

W ciągu ostatnich piętnastu lat wiedza o genetyce migreny rozwijała się niezwykle dynamicznie. Badania nad rzadkimi, monogenowymi postaciami choroby pozwoliły zidentyfikować kluczowe białka odpowiedzialne za podatność mózgu na cortical spreading depression, a badania genomowe ujawniły setki drobnych wariantów DNA tworzących złożone sieci biologiczne sprzyjające migrenie. Szczególnie duży postęp dokonał się od 2018 roku, kiedy szerzej dostępne stały się dane z sekwencjonowania nowej generacji i dużych badań GWAS.

Mimo tych osiągnięć wiele pytań pozostaje otwartych. Potrzebne są dalsze badania, które pozwolą dokładniej zmapować genetyczne podłoże migreny i lepiej zrozumieć, jak poszczególne warianty DNA wpływają na funkcjonowanie układu nerwowego. Ich ostatecznym celem jest bardziej precyzyjne, spersonalizowane podejście do choroby – takie, w którym profil genetyczny pacjenta pomaga nie tylko lepiej wyjaśnić mechanizmy migreny, ale także uporządkować jej postacie i dobrać terapię o największej skuteczności i bezpieczeństwie.

Źródła:

Kim J, Chu MK. Genetic Architecture of Migraine: From Broad Insights to East Asian Perspectives. Headache and Pain Research. 2025;26(2):116–129. doi:10.62087/hpr.2025.0003
Szymanowicz O, Słowikowski B, Poszwa J, Goutor U, Wiszniewska M, Jagodziński PP, Kozubski W, Dorszewska J. CACNA1A Genetic Variants and Their Potential Involvement in Migraine Pathogenesis. International Journal of Molecular Sciences. 2025;26(16):8083. doi:10.3390/ijms26168083
Grangeon L, Lange KS, Waliszewska-Prosół M, Onan D, Marschollek K, Wiels W, Mikulenka P, Farham F, Gollion C, Ducros A. Genetics of migraine: where are we now? The Journal of Headache and Pain. 2023;24(1):12. doi:10.1186/s10194-023-01547-8
Jen JC. Familial Hemiplegic Migraine. In: GeneReviewsn Seattle (WA): University of Washington, Seattle; updated July 4, 2024.
Sutherland HG, Jenkins B, Griffiths LR. Genetics of migraine: complexity, implications, and potential clinical applications. The Lancet Neurology. 2024. doi:10.1016/S1474-4422(24)00026-7

dziedziczność-chorób – Medicalpress

Migrena w rodzinie – czy można ją odziedziczyć?